«Haqiqatda kim uni (nafsini) poklasa, najot topadi» (Shams surasi, 9-oyat)
Inson tabiatida ezgulikka moyillik bilan birga mayl va hirsiy intilishlar – nafs
tushunchasi mavjud. Nafs tarbiyasi insonni oʻz havoyi nafsining asiri boʻlishdan qutqarib, aql
va maʼnaviyat yorugʻligida yashashga oʻrgatuvchi eng muhim ruhiy tarbiya yoʻnalishidir.
Xudbinlik va manmanlikdan qutulib, qalb osoyishtaligiga erishish aynan nafs ustidan nazorat
oʻrnatish bilan bogʻliq.
Qurʼoniy bosqichlar va hadisi sharif koʻrsatmalari
Qurʼoni karimda nafsning uch asosiy bosqichi zikr etiladi. Birinchisi — «Nafsi
ammorah» boʻlib, Yusuf surasi 53-oyatda keltirilganidek, insonni tinimsiz yomonlik va
tubanlikka buyuradi. Ikkinchisi — «Nafsi lavvomah» (Qiyomat surasi, 2-oyat), yaʼni xatoga
yoʻl qoʻygach, oʻzini oʻzi malomat qiluvchi, vijdon azobida tavba qiluvchi nafsdir.
Uchinchisi va eng oliysi — «Nafsi mutmainnah» (Fajr surasi, 27-oyat), yaʼni Haq taoloning
zikri va qazosi bilan xotirjam boʻlgan, fitna va hirs toʻlqinlaridan forigʻ qalb darajasidir.
Hadisi sharifda Paygʻambarimiz (s.a.v.) shunday marhamat qiladilar: «Haqiqiy mujohid – oʻz
nafsi havoyisiga qarshi kurashgan kishidir» (Termiziy rivoyati). Demak, insonning eng katta
maydoni uning oʻz ichki olamidir.
Tasavvufiy allomalar va maʼnaviyat ustozlari merosi
Movarounnahr zaminida yetishib chiqqan buyuk tariqat peshvolari, xususan Xoja
Bahouddin Naqshband nafs tarbiyasini «Dil ba yoru, dast ba kor» (Qalb Allohda boʻlsin, qoʻl
esa mehnatda) shiori ostida amaliyotga tatbiq etdilar. Ular insonni jamiyatdan ajralib xilvatga
chekinishga emas, balki faol ijtimoiy hayot ichida turib nafsini xudbinlik, tamagirlik va
manmanlikdan tozalashga chaqirdilar. Alisher Navoiy oʻzining oʻgitlarida nafsni ochkoʻz
ajdahoga qiyoslab, uni aql va sabr tigʻi bilan tiyib turmaslik insonni halokatga yetaklashini
badiiy mahorat bilan bayon qilgan.
Bugungi kunda nafs tiyilishining ruhiy-ijtimoiy oʻrni
Bugungi isteʼmolchilik jamiyatida insonlar koʻpincha cheksiz moddiy ehtiyojlar,
dabdaba va taqqoslash girdobiga tushib qolmoqda. Nafs tarbiyasi insonni qanoat, meʼyor va
shaxsiy intizomga oʻrgatadi. Hirs va xudbinlik ustidan aqlning ustun kelishi nafaqat
shaxsning ruhiy sogʻligʻini saqlaydi, balki jamiyatda poraxoʻrlik, hasad, adolatsizlik kabi
illatlarning oldini oladi.
Xulosa va amaliy xulosalar
Nafsni jilovlash – insoniy erkinlikning eng yuksak choʻqqisidir. Oʻz xohish-
istaklarining quliga aylanmagan inson mustaqil fikrlaydigan, adolatli va maʼnaviy barkamol
shaxs sifatida jamiyatga ulkan foyda keltiradi.
Ismoilov Islombek Doniyor oʻgʻli
Koʻkaldosh oʻrta maxsus ilsom taʼlum muassasasi talabasi





