Islom oʻzining munavvar nurlari ila jonajon yurtimizga kirib kelgach, sekin-asta bu zamin ilm oʻchoqlaridan biriga aylana boshladi. Yurtimizdan koʻplab ulamolar, din arboblari va matafakkirlar yetishib chiqib, tarix zarvaraqlarida oʻchmas iz qoldirishdi. Ana shunday zotlardan biri, ,,Naqshbandiya’’ tariqati asoschisi Xoja Bahouddin Naqshband hazratlaridir.
Xoja Muhammad Bahouddin Naqshband quddisa sirruhu hijriy 718 sana, milodiy 1318 sanada Buxoroning Qasri Hinduvon (keyingi nomi Qasri Orifon) qishlogʻida dunyoga keldilar. Shayx Muhammad Bobo Sammosiy hazratlari, hamda u zotning xalifalari Amir Kulol hazratlaridan ruhiy-maʼnaviy tarbiya topdilar. Buhouddin Naqshband hazratlari ikki marta haj ibodatini ado etganlar, Fors va uning atrofidagi Islom oʻlkalariga safar qilganlar. Hijriy 791 sana, milodiy 1389 sana, dushanba kuni kechasi Qasri Orifonda vafot etdilar.
Xoja Bahouddin Naqshband hazratlari kamtarlik ila faqirona hayot kechirdilar. U zot uylarida hech qanday boylik, mol-dunyo tutib turmaganlar. Qishda qamash, yozda esa boʻyra ustida yotib kun kechirganlar. Uylarida hech qachon xizmatkor saqlamaganlar. Bahouddin Naqshband hazratlari butun umrlarini oʻz hohishlari ila faqirlikda oʻtkazishlarining bosh sababi tariqatlarining asl aqidasi: ,, Dil ba yor-u, dast ba kor’’- yaʼni, ,,Doimo qalbing Allohda, qoʻling esa ishda boʻlsin’’ degan gʻoyani ilgari surdilar. U zot qoʻl kuchi bilan kun koʻrishni yoqtirganlar, topgan-tutganlaridan yetim-yesir, beva-bechoralarga ehsonlar ulashganlar. Hikmdorlardan doim oʻzlarini yiroq tutib, taʼmagirlikni yoqtirmaganlar.
Xoja Muhammad Bahouddin Naqshband hazratlari xoja Abdulxoliq Gʻijduvoniy, xoja Muhammad Bobo Sammosiy va Sayyid Amir Kulol hazratlarining taʼlimot va talqinotlarini hakimona tartibga solib, tariqatda olamshumul asoslarni barpo qildilar.
Ulamolar Bahouddin Naqshbandiy hazratlarining ,,Naqshbandiya’’ tariqati haqida quyidagi taʼriflarni keltirishadi:
Shayx Abdulloh Dehlaviy Naqshbandiya tariqati haqida quyidagicha yozadi: ,,Bu tariqat Haq taoloning huzurida doimiy hozirlik, islom aqidasini, Ahli sunna val jamoa aqidasini mustahkamlash va Nabiy sollallohu alayhi vasallamning sunnatlariga ergashishdir’’.
Ulamolar Muhammad Murod Oʻzbakiyning Naqshbandiya tariqati haqida aytgan quyidagi gaplarini rivoyat qiladilar: ,,U sahobai kiromlarning asl holicha, ziyoda ham, nuqson ham boʻlmay qolgan tariqatidir. U botinda ham, zohirda ham barcha harakot va sakanotlarda sunnatga va aziymatga komili iltizom qilgan, bidʼat va ruxsatdan batamom chetda boʻlgan holda ibodatda bardavom boʻlishdan iboratdir’’.
Shayx Amin Alouddin Naqshbandiy oʻzining ,,Naqshbandiya tariqati nadir?’’ nomli kitobida quyidagilarni yozadi:
,,Muhaqqiq ulamolar Naqshbandiya tariqati haqida quyidagilarni taʼkidlaydilar:
Naqshbandiya tasavvufi oʻrtacha va moʼtadildir. U sulukdagi moʼtadilligi, shariatga ergashishi, tariqatining osonligi bilan ajralib turadi. U xususan din ulamolari ichida keng tarqalgan.Naqshbandiy soʻfiyning qalbi Alloh bilan, jismi banda bilan.
Bu tariqatdagi nazarni oʻziga tortadigan eng muhim narsa-sokinlik, yaʼni uning riyodan xoli boʻlmaydigan baqiriq-chaqiriq, tarannum va tinglashlardan uzoqligidir.
Naqshbandiya tariqatidagi zokir namozdan keyin pok holida qiblaga qarab oʻtirib olib, tilini tanglayiga tekkizib, qalbi til harakati ila birlashib, Allohni zikr qiladi’’.
Tasavvufshunos, atoqli sharqshunos Ye.E.Bertels shunday yozadi: ,,Naqshband taʼlimotining asosida ixtiyoriy ravishda faqirlik yotadi… Shunga binoan, Bahouddin Naqhsband umri boʻyi dehqonchilik bilan kun kechirgan, oʻz qishlogʻida unchalik katta boʻlmagan yeriga bugʻdoy va mosh ekar ekan’’.
Dunyoga maʼlum va mashhur boʻlgan Naqshbandiya tariqati taʼlimoti Qurʼoni Karim va Hadisi sharifga asoslangan boʻlib, uning muridu-muxlislarining soni hozirgi kunda ham kundan-kunga ortib bormoqda. Naqshbandiya tariqati moʼtadilligi, osonligi va sunnatga ergashishdan iborat boʻlganligi uchun koʻpchilik, xususan din olimlari ichida keng tarqalgandir. Naqshbandiy soʻfiyning qalbi Alloh taolo uchun, jismi xaloyiq uchundir. Bu tariqat eng avval shariatga ergashishga ahamiyat beradi. Keyin zikrda, fikrda, bandalikda, ixlosda, boshqalarni oʻzidan ustun qoʻyishda va oʻzini inkor qilishda bardavom boʻlishni targʻib qiladi.
Naqshbandiya tariqatida murodga erishishning uch yoʻli mavjud. Bular:
- Zikrda bardavom boʻlishlik.
- Muroqaba.
- Murshidga itoat qilish.
Birinchi omil Alloh taoloning zikrida bardavom boʻlishlikdir.
Naqshbandiya tariqatida zikr qalb bilan va maxfiy boʻladi. Ushbu tariqatda zikrning ikki usuli bor:
- ,,Alloh’’ deya zikr qilish. Buni zikri zot yoki Zikri Jalola ham deydi.
- ,,Laa Ilaaha Illalloh’’ deya zikr qilishlik. Buni nafiy va isbot ham deydi (,,nafiy’’ soʻzi inkor maʼnosini anglatib, bu yerda ‘’Laa Ilaaha’’ degan jumlaning ,,Iloh yoʻq’’ degan qismiga ishora qilmoqda. Jumlaning ,,Illalloh’’, yaʼni ,,Allohdan boshqa’’ degan qismi esa Allohdan boshqa iloh yoʻqligini isbot qilmoqda).
Allohni koʻp eslab, U Zot qaytargan narsalarni tark qilishimiz soʻz isbotidir.
Ikkinchi omil Muroqabada boʻlish.
,,Muroqaba’’ ziyraklik bilan qattiq kuzatib borishdir. Nafsi bilan shartlashgan banda uni muroqaba qilib turishi lozim. Nafsni zinhor murqabasiz oʻz holiga tashlab boʻlmaydi. Nafs muroqabasiz qolsa, yoʻldan toyadi va tugʻyonga ketadi. Muroqabani tushunib yetishda va uni yoʻlga qoʻyishda Qurʼoni Karim oyatlari, Rosululloh sollallohu alayhi vasallamning hadislari bosh omil boʻladi.
Alloh taolo Niso surasida marhamat qiladi: ,,Alloh ustingizdan kuzatib turuvchi Zotdir’’ ( 1-oyat).
Uchinchi omil Murshidga itoat.
Murshidga itoat qilishdan avval unga bayʼat qilinadi. ,,Bayʼat’’ soʻzi -,,sotish’’ degan maʼnoni anglatadi. Isteʼlohda esa Alloh taologa yetishish yoʻlini biladigan ustozga, yaʼni murshidga bu boradagi tajribasi va ilmidan foydalanish uchun shogird tushish hamda uni lozim tutib, unga itoat qilishga vaʼda berishdan iborat.
Demak, Murshidga itoat deganda Alloh taoloni bilgan, tanigan, olim ustozlardan taʼlim olish va ularning oʻrgatayotgan ilmlarini iloji boricha toʻliq oʻrganib, Alloh rizoligiga yetishishdan iborat ekan. Bundan tashqari ,,Naqshbandiya’’ tariqatining oʻziga xosligi, Boshqalar mehnati bilan kun kechirishni, tekinxoʻrlikni, ijtimoiy zulm-istibdodni qatʼiyyan qoralaydi. Bundan tashqari taʼlimot tarafdorlari aksetizmga (Tarkidunyochilikka) qarshi, boy-zodagonlarning istibodiga qarshi boʻlganlar. Faqat oʻz qoʻl kuchi, peshona teri bilan halol mehnat qilib kun kechirishga chaqiradi.
,,Naqshbandiy’’ taʼlimoti savdo-sotiq, dehqonchilik, hunarmandchilik, badiiy adabiyot, musiqa, ilm-maʼrifat, xattotlik, naqqoshlik, quruvchilik kabi barcha foydali va xayrli yumushlar bilan shugʻullanishga daʼvat etadi. Shuning uchun ham XV asrning koʻp olim-fozillari, davlat arboblari, oʻz davrining ilm-maʼrifat, adabiyotning yirik namoyondalari boʻlmish Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy, Hushxolxon Xatak, Ahmad Shoh Durroniy, Maxtumquli Firogʻiy singari yuzlab ulkan taraqqiyparvar, insonparvar shoirlar va mutafakkirlar ,,Naqshbandiya’’ tariqati yoʻlini tutganlar. Hayotni va insonni avji baland pardalarda kuylab, tinmay barakali ijod qilganlar. Qolaversa Zahiriddin Muhammad Bobur (1483-1530) davrida, undan keyingi XVI-XVII asrlarda Hazrati Bahouddin Naqshband tomonidan asoslangan ,,Naqshbandiya’’ taʼlimoti Markaziy Osiyo, Oʻrta va yaqin Sharq xalqlarining ijtimoiy-siyosiy, maʼnaviy-madaniy hayotida juda katta oʻrin egallagan.
Xoja Bahouddin Naqshband hazratlari mutasavvuf donishmand sifatida ,,Naqshbandiya’’ tariqatiga asos solib, insonlarni poklik, toʻgʻrilik, mehr-shafqat, adlu insof, mehnatsevarlik, vatanparvarlik kabi ulugʻvor, umumbashariy qadriyatlarga targʻib qildi. Ushbu taʼlimot hozirda ham, biz yashab turgan davrga hamohang holda, kelajak uchun xizmat qilib kelmoqda.
,,Koʻkaldosh’’ oʻrta maxsus islom bilim yurti
3-kurs talabasi Suyundikov Sunnatilla.





