Ҳеч кимга сир эмас-ки, Аградаги Бобурий подшоҳ Шохжаҳон қурдирган Тож Маҳал дунёнинг 7 мўжизаларидан бири ҳисобланади. Тож Маҳал кўпчилик подшоҳнинг маликасига бўлган муҳаббати сабаб қурган деб билишади. Аммо, Шохжаҳоннинг дин ривожи йўлида қурдирган масжид ва мадрасалари ҳақида деярли ҳеч нарса билишмайди. Қуйида ушбу масжидлардан бири ва энг кўзга кўрингани – Жаҳоннамо жомеъ масжиди ҳақида сўз юритамиз.
Жаҳоннамо масжиди Ҳиндистоннинг энг катта масжидларидан бири, кўпроқ Деҳли Жомеъ масжиди номи билан машҳур. У 1650-1656 йилларда 5-Бобурий подшоҳ Шоҳжаҳон томонидан қурдирилган. Масжид 1656-йили Бухоролик имом Саййид АбдулҒофур Шоҳ Бухорий томонидан очилган. Масжиднинг 3та катта пештоқлари ва бир асосий дарвозаси бўлиб, дарвоза четларида 2та 40 метрлик миноралар қад ростлаган. Масжид қизил қумтош ва оқ мармарлардан ишланган. Унинг умумий сиғими 25.000 киши.
Масжид қурилишида 5.000 ишчи ишлаган ва 1 миллион рупий пул сарфланган. У Шоҳжаҳон қурдирган сўнгги йирик иншоотдир. У Бобурийлар давлати тугатилгунча салтанатнинг асосий масжиди бўлиб келган. 1857-йил босқинчи Британияга қарши кўтарилган қўзғолон бостирилгач, Британия аскарлари масжидни бузиб ташламоқчи бўлишган, аммо маҳаллий аҳолининг кескин қаршилиги сабаб масжид бузилиш ишлари тўхтатилади.
Деҳли Жомеъ масжиди, бошқа кўплаб иншоотлар сингари Ҳиндистонда 3 асрдан зиёд ҳукмронлик қилган буюк Бобурийлар сулоласининг қудратини акс этади. Бобурийларнинг Ҳиндистондаги ҳукмронлиги 1526-йили Бобуршоҳ ва Иброҳим Лоди ўртасида бўлиб ўтган Панипат жангидан кейин бошланади. Бу жангда Бобур ўзининг 12.000 жангчиси билан таҳминан 100.000 киши ва 1.000 та жанговар туядан иборат Иброҳим Лоди лашкарини мағлуб этган. Ўзидан 7-8 баробар катта лашкар устидан ғалаба қозонишда Бобурнинг маҳорат билан ўйланган тактикаси қўл келган. Унинг тактикаси қуйидагича эди: марказга ҳўкизларнинг хом терисидан эшилган арқонлар билан бир-бирига маҳкам боғланган 700 та арава ва улар орасига ўрнатилган туроқалқонлар паноҳида турган туфакандозларни (туфак-мушкет, илк милтиқлардан) жангга ташлайди. Туфак ва замбарак ўқларидан ярадор бўлган филлар чекиниб устларидан филбонларни йиқитиб, пиёдаларни янчиб ўтади, ҳиндлар саросимага тушиб қочишга тушганлар. Бунинг оқибатида султон Иброҳим ва унинг лашкарининг ярми ҳалок бўлади.
Аммо Бобур ўзининг 4 йиллик подшоҳлик даврида фақатгина Ҳиндистоннинг шимолий туманларини (ҳозирги Покистондан Агра ва Патнагача) эгаллай олган. Акбаршоҳ даврида эса Бобурийлар ҳудуди 2-2,5 баробар кенгайиб Қобулдан то ҳозирги Мумбайгача етди. Аврангзеб Оламгир даврида эса Бобурийлар салтанати ўзининг энг юксак чўққисига чиқади ва 1707-йили у Қобулдан бошлаб бутун Ҳинд ярим оролини ўз ичига олади. Афсуски айнан Аврангзеб вафотидан сўнг Бобурийлар инқирози аста секин бошланди ва 1858-йилга келиб Бобурийлар салтанати йўқ бўлиб кетди. Аммо шу 330-йил муддатда улар нафақат Ҳиндистон, балки Ислом ва дунё тарихида ўчмас из қолдирдилар.
Қизиқарли маълумот: Бобуршоҳ билан биргаликда Ҳиндистонга келган беклар ва бошқа аъёнлар, Ҳиндистон бошқаруви даврида, келиб чиқган юртларига ишора қилиб ўзларини “Туронликлар” деб аташган ва бу ном фаҳр саналган. Ҳозирда рус ва бошқа ғарбий манбааларда Бобурийлар салтанатини “Буюк Мўғуллар империяси” деб аташади. Бу ном фақатгина Британия Ҳиндистонни босиб олгач қўлланила бошлаган. Яъни Бобурийлар ўзларини бундай аташмаган. Тарихчилар Бобуршоҳнинг келиб чиқишини ўрганиб чиқиб, Бобурийларни ўзбек сулоласи деб аташ тўғрироқ деган фикрга келишган. Шуни ҳам таъкидлаш керак-ки, Бобуршоҳ она томондан мўғулларга, ота томондан туркийларга тақалади. Шу сабабдан уларни туркий сулола дейиш янада тўғрироқ бўлади.
Кўкалдош ўрта махсус ислом билим юрти Илҳомий Икромбек





