SIGN IN YOUR ACCOUNT TO HAVE ACCESS TO DIFFERENT FEATURES

FORGOT YOUR PASSWORD?

FORGOT YOUR DETAILS?

AAH, WAIT, I REMEMBER NOW!
KUKALDOSH.UZ
  • LOGIN

KUKALDOSH.UZ

  • Bosh sahifa
  • Madrasa
    • Madrasa tarixi
    • Rahbariyat
    • Yotoqxona
    • Axborot-resurs markazi
  • Yangiliklar
  • Maqolalar
    • Qurʼon ilmlari
    • Aqida
    • Fiqh
    • Tafsir
    • Hadis
    • Arab tili
    • Yurtimiz allomalari
    • Islom tarixi
    • Raddiyalar
    • Axloq va tarbiya
    • Bagʼrikenglik va jamiyat
    • Elektron kitoblar
  • Taʼlim
    • 4 yillik öquv dasturi
    • Ilm talab qilish odoblari
  • Kurslar
    • Qurʼoni Karim va tajvid kursi
    • Tayyorlov kursi
  • Qabul
    • Qabul tartibi
    • Kiriş imtihonlari 2027-2028
    • Ötiş ballari
    • Topşirganlar soni
    • Imtihon duolari
  • Boğlaniş
ИМОМ МОТУРИДИЙ АДАШМАГАН
31.05.2021 / Bo‘limda Islom tarixi, Maqolalar

Дастлабки тасаввур: ал-Мотуридий Абу Ҳанифанинг содиқ издоши сифатида

Мубтадиъ адабиёт вакилларининг сукути ал-Мотуридий эътиборсиз қолдирилгани ёки бутун ўрта асрлар манбаларининг диққатидан четда қолганини англатмайди. Аксинча, биз унинг таълимоти ҳақида маълумот берувчи иккита манбага эгамиз. Уларнинг ҳар иккаласи ҳам ал-Мотуридий ҳақида муайян тасаввур уйғотишга ҳаракат қилади. Аммо бу тассавурни тартибга солиш учун уларнинг қай ҳолатда пайдо бўлгани ва тарқалганини ҳисобга олмоқ лозим.

Ал-Мотуридий ҳақидаги дастлабки маълумотлар, табиийки, унинг ватани – Мовароуннаҳрда пайдо бўлди. V/XI асрга келиб, бу ерда ал-Мотуридий таъсири шаклланиб бўлган эди. Мовароуннаҳр илоҳиёт бўйича ўзининг анъаналари ҳақида жиддий ўйлай бошлади. Ал-Мотуридийнинг ушбу анъаналар шаклланишига қўшган ҳиссаси ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлган, деган хулосага келинди. Абулюср ал-Паздавий (в. 493/1100 й.) худди шу музмундаги мулоҳазани билдиради, унинг замондоши Абулмуъин ан-Насафий (в. 508/1114 й.) бу фикрни янада ёрқинроқ ифода этади. Аммо уларнинг биронтаси ҳам ал-Мотуридийни Мовароуннаҳрдаги сунний илоҳиётнинг асосчиси деб эълон қилишни кўзламайди. Улар ал-Мотуридийга кўпроқ ўзларининг атоқли ҳамкасби, шаклланиб бўлган илоҳий таълимотни қойилмақом баён этган ва шарҳлаган мутафаккир сифатида, Абу Ҳанифага эса ушбу мактабнинг асосчиси сифатида қараганлар. Чунки Абу Ҳанифа диний таълимотнинг барча асосий масалалари бўйича нимаики деган бўлса, ҳақиқат сифатида қабул қилиниши, ниманики тарғиб этган бўлса, ҳеч қандай ўзгаришсиз етказилиши ва талқин қилиниши лозим эди.

Ал-Паздавийда бу ҳолат икки ёқлама намоён бўлган. Бир томондан, у ўз эътиқодини мотуридия деб эмас, балки онгли равишда асҳоби Абу Ҳанифа деб атаган. Иккинчи томондан, у ёки бу назария Абу Ҳанифа таълимотида аллақачонлар мавжуд бўлганини қайта-қайта таъкидлашга уринган. Ан-Насафийнинг изоҳлари анча мунтазам бўлиб, нисбатан аниқ ифода этилган. У Хуросон ва Мовароуннаҳрда куфалик буюк олимдан (Абу Ҳанифа назарда тутилмоқда – масъул муҳаррир) тез-тез иқтибослар олиб турилганига далиллар келтириш билан чекланиб қолмайди. Ан-Насафийнинг мақсади – унинг таълимоти авлоддан-авлодга тўлалигича ва узлуксиз ўтиб борганини исботлашдир. Бу фикрни ан-Насафий сифатлар ҳақидаги таълимотнинг бир муаммоси сифатида кўрсатади. Унинг битиклари бир пайтнинг ўзида ҳам анъаналар қаршисида бош эгиш, ҳам келгуси фаолият дастуридир. Дастлабки сатрлардаёқ айтилишича, бутун Мовароуннаҳр ва Хуросондаги Абу Ҳанифа тарафдорлари бўлмиш пешқадам мутафаккирлар, яъни ҳам усулда (асосларда), ҳам фуруъда (тармоқларда) унинг йўлидан бориб, иътизол (яъни муътазилийлар таълимоти)дан четда турганлар, сифатларга оид муаммолар бўйича қадимги даврлардан буён бир хил қарашларга амал қилганлар. Сўнг, исбот тариқасида, Моварвуннаҳрнинг пешқадам ҳанафийлари деганда, кимларни тушунмоқ лозимлигини кўрсатувчи тарихий маълумотлар келтирилади. Унда ан-Насафий Самарқанд мактаби тарихини батафсил ёритади ҳамда унинг назарида бир хил илоҳий қарашларга эга бўлган олимларнинг барчасини санаб ўтади. Бу рўйхат Абу Ҳанифа исми билан бошланиб, Муҳаммад ибн ал-Ҳасан (аш-Шайбоний) номи билан давом этади ҳамда яна анча исмлар оша ўқувчини ал-Мотуридий ва кейинги давр олимлари сари етаклайди. Шундай қилиб, ал-Мотуридий илоҳиётчиларнинг наслий занжиридаги, буюк бир ҳалқа сифатида тақдим этилади. Ан-Насафийнинг мақсадига мувофиқ, ал-Мотуридийнинг ҳиссаси шундан иборатки, у барча олимлар амал қилган таълимотга алоҳида жўшқинлик ва ёрқин заковат билан хизмат қилган. Шунинг учун “Табсира” муаллифи ал-Мотуридий Куфадан чиққан мактаб асосчисининг фикрларига ҳамма вақт ишора қилинганини бир неча жойда таъкидлайди. Ва, ниҳоят, у ал-Мотуридийни Абу Ҳанифа таълимотининг энг яхши билимдонлари (аъраф ан-нос бимазоҳиби Аби Ҳанифа) қаторига қўшиб, мақтовни янада кучайтиради.

Қизиғи шундаки, ан-Насафийда ҳам, ал-Паздавийда бўлгани каби, маддоҳлик оҳангларини илғаш мумкин. Улар Мовароуннаҳр аҳолисини ўз ақидаларига йўл қўйиб бўлмас бидъатларни қўшишда очиқ айбловчи нишопурлик ашъарийларга қарши қаратилган эди. Уларнинг айблови марказида Самарқанд ва унга туташ ҳудудларда тарғиб этилаётган сифатлар ҳақидаги таълимот турар эди. Ушбу таълимотни ашъарийлар ўтмишдаги пешқадам илоҳиётчи (салаф)лари таълимотига ёт бўлган V/XI асрнинг бидъатона кашфиёти, деб лаънатладилар. Ҳолбуки, саналар таҳлилидан келиб чиқиб буни осонгина рад этиш мумкин эди. Ахир ал-Мотуридий ҳижрий 300-йилларда, яъни ал-Ашъарий билан бир даврда яшаган. Аммо раддиянинг янада таъсирчан бўлиши учун, ал-Мотуридий фойдасига гувоҳлик берувчи далиллардан келиб чиқиш лозим эди. Зеро, Мовароуннаҳрнинг бутун илоҳиёти ортида Абу Ҳанифа турса, бу барча шубҳаларни бартараф этган бўлади. Демак, Самарқанддаги асҳоби Аби Ҳанифа нафақат бирдан-бир тўғри таълимотга амал қилган, балки исломдаги катта ҳурмат каби муҳим тамойил ҳам улар томонида, дегани эди бу.

Нима бўлганда ҳам, бу далил вужудга келган вазиятга ҳеч қандай янгилик киритмади, аксинча, у эски анъанага суянгани учунгина тушунарли ва ишонарли эди. Мовароуннаҳрда узоқ вақтлардан буён Абу Ҳанифага мурожаат қилганлар. III/IX аср матнларидаёқ уни энг нуфузли олим деб билганлар, ал-Мотуридий ҳам уни мақташ имкони пайдо бўлган биронта қулай фурсатни қўлдан бой бермаган. Шу туфайли ал-Паздавий ва ан-Насафийларнинг куфалик буюк илоҳиётчини Мовароуннаҳр илоҳиётининг бош намояндаси деб эълон қилишлари Абу Ҳанифага фойдадан кўра, кўпроқ ал-Мотуридийга зарар келтирди: уни мактабнинг асосчиси деб эътироф этилиши имкониятини йўққа чиқарди. Зеро, ал-Мотуридийнинг тарих саҳнасига чиқиши илоҳиётда ҳеч қандай бурилиш ясамаган бўлиши, унинг таълимоти эса зинҳор-базинҳор янгилик бўлмаслиги лозим эди. Анъаналарга содиқлик ҳар жиҳатдан устун эди ва бунинг ёрқин мисоли мактаб асосчиси сифатида Абу Ҳанифани, унинг моҳир талқинчиси сифатида ал-Мотуридийни кўришга интилишда намоён бўлди. Ўз вақтида қабул қилинган ушбу концепция, табиийки, кейинги давларда ҳам аҳамиятини сақлаб қолаверди. Шунинг учун анча кейинги давр адабиётида ҳамма вақт Хуросон ва Мовароуннаҳрдаги Абу Ҳанифа мактаби ҳақида гап боргани бизни ажаблантирмаслиги керак. Масалан, VI/XII аср шиа муаллифи Ибн ад-Доъий Мовароуннаҳрлик илоҳиётчилар ақидапараст ҳанафийлардир, дейди. Икки юз йил ўтиб, ал-Мотуридий таълимотига тавсиф берган Тожиддин ас-Субкий (в. 771/1370 й.) уни асҳоби Аби Ҳанифа, деб таърифлайди. Ҳатто ал-Мотуридий ғояларидан жуда кўп таъсирланган усмонли турк олими Камолиддин ал-Баёзий (в. 1078/1687 й.) ҳам анъанага аниқ амал қилади. Унинг “Ишорат ал-маром ан иборат ал-имом” деб аталган бош асарининг бош сатрларидаёқ жами илоҳий билимлар асоси имомларнинг имоми Абу Ҳанифа нақлларида мужассам эканини ўқиймиз.

Улрих Рудолф
Давоми бор…

What you can read next

ТАЪЛИМ МУАССАСАСИДА ЭССЕЛАР ТАНЛОВИ БЎЛИБ ЎТМОҚДА
Таълим муассасасида эсселар танлови бўлиб ўтмоқда
Инсон ухламаса нима бўлади?
Инсон ухламаса нима бўлади?
“Қуръони карим ва тажвид” бўйича ўқув курсининг янги тингловчилари билан давра суҳбати
“Қуръони карим ва тажвид” бўйича ўқув курсининг янги тингловчилари билан давра суҳбати

СЎНГИ МАҚОЛАЛАР

  • Mustaqillik — uluğ ne’mat

  • Kitoblar bilan muomala qiliş odoblari va ularni qölga kiritişga tarğib

  • ILM AMAL BILAN KAMOLGA YETADI

  • Ustoz va şogirdga umumiy bölgan odoblar

  • Kökaldoş madrasasida Xalqaro bağrikenglik kuniga bağışlangan “Zakovat” intellektual öyini taşkil etildi

ҚИДИРУВ ХИЗМАТИ

БЎЛИМЛАР

  • Bosh sahifa
  • Madrasa
  • Yangiliklar
  • Maqolalar
  • Taʼlim
  • Kurslar
  • Qabul
  • Boğlaniş

Тезкор ҳаволалар

  • Qabul tartibi
  • Kiriş imtihonlari 2027-2028
  • Ötiş ballari
  • Topşirganlar soni
  • Qurʼoni Karim va tajvid kursi
  • Tayyorlov kursi
  • 4 yillik öquv dasturi
  • Imtihon duolari

АЛОҚА

Тошкент 100208, Чилонзор тумани, Гулистон кўчаси, 37/1

+998 94 988 23 43

info@kukaldosh.uz

ХАРИТА

KökaldoşKökaldoş

Yandex xarita →Google xarita →

© 2018 - 2026. kukaldosh.uz | Ўзбекистон Мусулмонлари идораси "Кўкалдош" ўрта махсус ислом билим юрти.
Барча хуқуқлар химояланган. Сайтдан маълумот олинганда манба кўрсатилиши шарт.
АОКА интернет-ОАВ гувоҳномаси рақами: 1221

TOP