SIGN IN YOUR ACCOUNT TO HAVE ACCESS TO DIFFERENT FEATURES

FORGOT YOUR PASSWORD?

FORGOT YOUR DETAILS?

AAH, WAIT, I REMEMBER NOW!
KUKALDOSH.UZ
  • LOGIN

KUKALDOSH.UZ

  • Bosh sahifa
  • Madrasa
    • Madrasa tarixi
    • Rahbariyat
    • Yotoqxona
    • Axborot-resurs markazi
  • Yangiliklar
  • Maqolalar
    • Qurʼon ilmlari
    • Aqida
    • Fiqh
    • Tafsir
    • Hadis
    • Arab tili
    • Yurtimiz allomalari
    • Islom tarixi
    • Raddiyalar
    • Axloq va tarbiya
    • Bagʼrikenglik va jamiyat
    • Elektron kitoblar
  • Taʼlim
    • 4 yillik öquv dasturi
    • Ilm talab qilish odoblari
  • Kurslar
    • Qurʼoni Karim va tajvid kursi
    • Tayyorlov kursi
  • Qabul
    • Qabul tartibi
    • Kiriş imtihonlari 2027-2028
    • Ötiş ballari
    • Topşirganlar soni
    • Imtihon duolari
  • Boğlaniş
Imom termiziyning hayoti va ilmiy merosi
19.04.2025 / Bo‘limda Maqolalar

Imom termiziyning hayoti va ilmiy merosi

Butun borliqni yaratib, shular ichidan insoniyatni oʻzining tavfiqi va hidoyatiga loyiq koʻrgan Alloh taologa bitmas – tuganmas hamdu sanolar boʻlsin. Oʻz ummatlariga Robbisi amri ila hikmatni oʻrgatgan Paygʻambarimiz Muhammad  Mustafo sollallohu alayhi  vasallamga  mukammal batamom salovotu salomlar boʻlsin.  U kishining suhbatlarida boʻlib, hadislarini va sunnatlarini Islom ummatlariga yetkazgan  sahobalariga Allohning roziligi boʻlsin. Ul zot sollallohu alayhi  vasallamning sunnatlarini va hadislarini toʻplash, oʻrganish va tadqiq etishda oʻz xizmatlarini ayamagan barcha imomlar, muhaddislar va ulamolarga Alloh taoloning behisob rahmati boʻlsin. Avvalo yurtimizda hadis ilmiga berilayotgan eʼtiborni qayd etish lozim boʻladi. Zero Turli mafkuraviy xurujlar avj olayotgan bugungi kunda yurtimizdan yetishib chiqqan alloma va mutafakkirlarimizning maʼnaviy merosini chuqur oʻrganish, ulardagi ezgu gʻoya va taʼlimotlarni xalqimizga yetkazish va shu asosda yoshlarda sogʻlom dunyoqarashni kuchaytirish, ularni azaliy qadriyatlarga sodiqlik ruhida tarbiyalash muhim vazifalardan hisoblanadi.

Prezidentimiz 2017 yil 19 sentyabr kuni BMT Bosh Assambleyasining 72-sessiyasida soʻzlagan nutqida dolzarb mintaqaviy va global muammolar yechimi yuzasidan fikrlar bildirar ekan, jumladan, butun jahon jamoatchiligiga islom dinining asl insonparvarlik mohiyatini yetkazish, uni zoʻravonlik va qon toʻkish bilan tenglashtirmaslik zarurligi, Markaziy Osiyoning islom va jahon sivilizatsiyasiga bebaho hissa qoʻshgan koʻplab yorqin namoyandalari, jumladan Imom Buxoriy boy merosini asrab-avaylash va oʻrganish, odamlar, birinchi navbatda, yoshlarning ongu tafakkurini maʼrifat asosida tarbiyalash, yoshlarni zoʻravonlik gʻoyasi “virusi”dan himoya qilishni eng muhim vazifalar sifatida taʼkidlagan edi. Yurtimizda barcha sohalar qatori diniy-maʼrifiy yoʻnalishda ham ulkan islohotlar, xususan, muqaddas islom dinini oʻrganish, ajdodlar merosini qayta tiklash va ularni kelajak avlodlarga asl holicha yetkazish boʻyicha keng koʻlamli ishlar amalga oshirilmoqda. Ayniqsa, Prezidentimiz tashabbuslari bilan buyuk ajdodlarga munosib vorislarni tayyorlash maqsadida yurtimizda diniy taʼlim tizimini takomillashtirishga alohida eʼtibor qaratilmoqda. Hadis ilmi, Islom dinining muhim poydevorlaridan biri boʻlib, Muhammad (s.a.v.) ning soʻzlari, amallari va taqrirlari hamda sifatlarini oʻrganadi. Yurtimizdan yetishib chiqqan buyuk muhaddislar Imom Dorimiy, Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Abdulloh ibn Muborak, Ibn Hibbon, Haysam ibn Kulayb Shoshiy, Abu Bakr Ahmad ibn Muhammad Barokotiy, Ibrohim ibn Maʼqil Nasafiy va Abd ibn Humayd Keshiylar tomonidan hadis maktablariga asos solingan boʻlib, ushbu ilmu maʼrifat va ziyo maskanlari hadis ilmi rivoji hamda dunyo ilm-fan taraqqiyotida oʻchmas iz qoldirgan. Jumladan: Abu Iso Muhammad ibn Iso Termiziy (rahmatullohi alayh) hadis ilmida oʻzining betakror hissasi bilan ajralib turadi. Uning asarlari, hadislarga boʻlgan yondashuvni va ularning amaliy hayotdagi oʻrnini yanada chuqurroq oʻrganishga imkon beradi. Yurtimiz Islom nuri ila munavvar boʻlgan asr insoniyat tarixida Sharq uygʻonish davri deb atalgan. Oʻsha asrdan boshlab diyorimizdan butun dunyoga mudarris boʻlgan, butun Islom olamida eʼtirof qilingan buyuk allomalar yetishib chiqa boshlagan. Xususan, Islom ummatiga Quroni Karimni tafsir qilish, hamda  sahih hadisi shariflarni yetqazish va sharhlash borasida buyuk vatandoshlarimizning xizmati beqiyos boʻlgan. Ana shunday zotlardan biri Imom at-Termiziy rohimahullohdir. Imom at-Termiziy rohimahullohning toʻliq ismlari Muhammad ibn Iso ibn Savra ibn Muso ibn az-Zahhok as-Sulamiy al-Bugʻiy at-Termiziy. Kunyalari Abu Iso, nisbatlari Termiziy va Bugʻiydir. Katta bobosi az-Zahhok oʻrniga Shaddod degan nomni koʻrsatganlar ham bor.[1] Imom Termiziy, yaʼni Abu Isa Muhammad ibn Isa al-Termiziy, IX asrda yashagan mashhur islom olimi va hadis ilmi mutaxassisi boʻlib, uning asarlari islomiy ilmiy merosda katta ahamiyatga ega. U asosan hadis toʻplovchi sifatida tanilgan boʻlib, «Sunan al-Termiziy» nomli asari bu sohada eng muhim manbalardan biri hisoblanadi. Imom Termiziy, hadislarni yigʻish va tasniflash jarayonida, nafaqat hadislarni toʻgʻri oʻrganish va ularni baholashda, balki islomiy ahloq va fiqh masalalarida ham oʻzining nazariy fikrlari bilan tanilgan. U ilmiy izlanishlar, sinov va baholash metodologiyasi bilan tanilgan boʻlib, hadislar va ilmiy merosni saqlashda katta hissa qoʻshgan. Termiziyning hayoti, ilmiy ishlari va merosi, islomiy ilm-fanning rivojlanishiga, hadis ilmining asoslarini shakllantirishga va musulmon jamiyatining diniy va ahloqiy qadriyatlarini mustahkamlashga xizmat qilgan. Uning asarlari orqali oldingi va keyingi avlodlar ilm-fan, axloq va diniy tarbiya sohalarida foydali maʼlumotlarga ega boʻldilar. Shuningdek, Termiziy merosi, nafaqat oʻz davri uchun, balki zamonaviy islomshunoslik va ilm-fanga ham taʼsir koʻrsatdi, uning ishlari bugungi kunda ham tadqiqotlar va oʻqitishda muhim manba sifatida qimmatlidir.

Termiz shahri Oʻzbekistonning janubida, Amudaryo boʻyida joylashgan boʻlib, ushbu shahardan koʻplab allomalar yetishib chiqqanligi bois uni «Madinat ar-rijol» (Mardlar shahri) deb atashgan. Termiz ismini bir necha xil qilib oʻqiganlar bor: Turmuz, Tarmiz, Tarmaz, Tirmiz va Termiz. Bulardan oxirgisi mashhur. Imom at-Termiziy rohimahulloh bu nisbat bilan unchalik mashhur boʻlmaganlar, baʼzilar buni eshitmagan ham. U hozirgi Surxondaryo viloyatining Sherobod tumani hududiga toʻgʻri keladi. «As-Sulamiy» nisbasi haqida esa uchta fikr bildirish mumkin. Birinchisi bu nisba bilan tanilganlar Bani Sulaym qabilasiga mansub boʻlganini bildiradi. Abdulkarim as-Samʼoniy rohimahullohning «al-Ansob» asarida aytilishiga qaraganda, u arablarning qadimgi qabilalaridan birining nomi boʻlgan. Imom at-Termiziy rohimahullohning ota-bobolari va yoshlik yillari toʻgʻrisida maʼlumotlar kam, faqat manbalarda ota-bobolari asli Marvdan boʻlib, Termizga koʻchib oʻtishgan deb qayd qilinadi. Imom at-Termiziy rohimahullohning oʻzlari: «Mening bobom marvlik boʻlib, Lays ibn Sayyor davrida Termizga koʻchib oʻtganlar», – deganlar.[2] Imom at-Termiziy rahimahullloh 209 hijriy sanada tavallud topganlar. Bu milodiy 824 yilga toʻgʻri keladi. Baʼzi rivoyatlarda 200/815 yil ham deyilgan. Vafotlari yesa 279 hijriy sana 13 rajabda boʻlgan. Bu milodiy 892 yil 9 oktyabrga toʻgʻri keladi.  Imom at-Termiziy rohimahulloh 220/835 yilgacha, yaʼni 11 yoshlarigacha oʻsha davrdagi anʼanaviy ilmiy dasturlardagi kitoblarni oʻqib tugatganlar. Chunki uning hadis fanidagi ustozi Abu Jaʼfar Muhammad ibn Jaʼfar as-Simnoniy al-Qumisiy rohimahulloh ana shu yilda dunyodan oʻtgan edilar. Imom at-Termiziy rohimahullohning oʻz yurtidan ilm istab safarga chiqqan vaqti 240/854 yillarda boʻlgani qayd qilingan.[3] Imom at-Termiziy rohimahullohning boshqa muhaddislar singari hadis oʻrgangan shayxlari ham juda koʻpdir. Bularning orasida Imom al-Buxoriy rohimahullohning ham ustozlari bor. Muhammad Habibulloh Muxtor rohimahulloh Imom at-Termiziy rohimahullohning jami ustozlari ismlari roʻyxatini 221 (ikki yuz yigirma bir) nafarga yetkazganlar. Shulardan toʻqqiz nafar shayxdan «Sihohi sitta»ning hammasida rivoyat qilinganini koʻrish mumkin. Oʻn toʻqqiz nafar shayxdan esa Imom at-Termiziy rohimahulloh bilan birga Imom Buxoriy rohimahulloh va Imom Muslim rohimahulloh ham rivoyat olganlar. Yigirma yetti nafar shayxdan esa Imom at-Termiziy rohimahulloh bilan birga Imom Buxoriy rohimahulloh rivoyat qabul qilganlar. Qirq bir nafar shayxdan esa Imom at-Termiziy rohimahulloh bilan birga Imom Muslim rohimahulloh rivoyat olganlar.[4] Umuman olganda, Imom at-Termiziy rohimahullohning ustozlaridan toʻrt nafari juda mashhurdir. Ular Imom Buxoriy rohimahulloh, Imom Muslim rohimahulloh, Imom Abu Dovud rohimahulloh va Imom ad-Dorimiy rohimahullohdirlar.  Imom at-Termiziy rohimahulloh mashhur muhaddis Imom Muslim rohimahullohdan faqat bittagina hadis rivoyat qilganlar.[5] Termiziy, oʻzining eng mashhur asari «Sunan at-Termizi» ni tasnif etgan. Ushbu asar, hadislarni tahlil qilish va tasniflash jarayonida Termiziy tomonidan qoʻllaniladigan ilgʻor usullarni oʻz ichiga oladi. Asar, 3,956 ta hadisni oʻz ichiga oladi va bu hadislarga baho berishda Termiziy oʻzining maxsus mezonlarini ham ishlab chiqqan.

«Sunan at-Termizi» da hadislarga qoʻyilgan baholar quyidagilardan iborat:

Sahih: Isbotlangan, ishonchli.

Hasan: Yaxshi sifatli, lekin baʼzi zaifliklar mavjud.

Daʼif: Zaif, ishonchsiz hadislar.

Mursal: Isnod zanjirida muammolar mavjud.

Bu tasniflar, Termiziyning hadis ilmiga qoʻshgan muhim hissasi sifatida tan olinadi. Uning uslubi va metodologiyasi, hadis ilmida yanada chuqurroq oʻrganishga imkon beradi. Termiziy, hadislarni qabul qilishda ehtiyotkorlik bilan yondashgan. U hadislarni nafaqat matnlariga qarab, balki ularning isnodlarini (zanjirlarini) ham tahlil qilgan. Bu jarayon, hadislarning amaliy hayotda qanday qoʻllanilishi kerakligini koʻrsatadi. Termiziy, hadislarining har birini tahlil qilib, ularning sahihligini isbotlashga harakat qilgan. U, koʻplab hadislarni qoʻshma ravishda baholagan va bu orqali oʻzining ilmiy qarashlarini bayon etgan. Bu jarayon, keyingi avlod hadis olimlari uchun muhim manba boʻlib xizmat qiladi. Termiziy hadis ilmining usuliyotchisi sifatida ham tanilgan. U hadislarni qabul qilish va baholashda koʻplab qoidalarni ishlab chiqqan. «Sunan at-Termizi» asarida Termiziy, har bir hadisning isnodini (qabul qilish zanjirini) eʼtiborga olib, ishonchli ravishda keltirgan.  U, oʻz asarida hadislarning matnini va sanadini (zanjirini) keltirib, ularning mohiyatini yanada chuqurroq oʻrganishga imkon bergan. Termiziy, hadislarni baholashda qaysi shartlarni qoʻyganini ham koʻrsatgan. Masalan:

Isnodni tasdiqlovchi shaxslar orasida ishonchli va bilimli odamlar boʻlishi kerak.

Isnod zanjirida hech qanday uzilish yoki mantiqiy ziddiyat boʻlmasligi kerak.

Termiziy, oʻz davrida yashagan boshqa hadis olimlari bilan solishtirganda, ularning yondashuvlari va metodologiyasida oʻziga xos jihatlarni keltirib oʻtgan. Misol uchun, Buxoriy va Muslim kabi boshqa mashhur hadis olimlari, oʻz asarlarida hadislarga koʻproq eʼtibor berishgan, ammo Termiziy ulardan farqli oʻlaroq, hadislarning amaliy jihatlariga ham katta ahamiyat bergan. U, shuningdek, zamondoshlarining fikrlarini tanqid qilib, oʻz yondashuvini taklif qilgan. Bu, uning ilmiy faoliyatini yanada boyitadi va hadis ilmida muhim rol oʻynaydi. Termiziyning taʼsiri nafaqat oʻz zamonida, balki keyingi asrlarda ham davom etgan. U oʻzidan keyingi hadis olimlariga, ayniqsa, usuliyotchilariga va mutaxassislarga kuchli taʼsir koʻrsatgan. Uning uslubiy yondashuvlari, keyinchalik hadis ilmi va tafsir ilmida koʻplab izlanishlar uchun asos boʻlib xizmat qilgan. Termiziy faqat «Sunan at-Termizi» bilan cheklanmaydi. U koʻplab boshqa asarlarni ham yaratgan, masalan: «Ilal al-Hadis»: Bu asarda Termiziy, hadislarning ishonchliligi va sanadini tahlil qiladi. «Sharh as-Sunan»: Hadislarning tafsiri va sharhi boʻlib, Termiziyning ilmiy yondashuvini namoyish etadi. Bu asarlar, Termiziyning hadis ilmidagi yuksak maqomini yanada mustahkamladi. Termiziy, hadislarni yigʻishda va baholashda qator metodologik qoidalarga amal qilgan. Shuningdek, Termiziy oʻz asarida hadislarning maʼno va kontekstini ham eʼtiborga olgan, bu esa hadislarning amaliyotda qanday qoʻllanilishini yanada aniqroq tushunishga yordam beradi. Termiziy, hadis ilmida oʻzining betakror hissasi bilan ajralib turadi. Uning «Sunan at-Termizi» asari, hadis ilmining eng muhim manbalaridan biri sifatida tan olinadi. Termiziy, hadislarni yigʻish, tasniflash va baholash jarayonlarida oʻzining ilgʻor yondashuvlari bilan, hadis ilmida oʻz oʻrnini mustahkamladi. Bugungi kunda ham uning ilmiy merosi musulmonlarning diniy hayotida va ilm-fanida davom etmoqda. Termiziy asarlari, hadis ilmida muhim manba boʻlib, keyingi avlodlarga ilmiy asoslarni yetkazishda muhim rol oʻynaydi. Uning yondashuvlari, musulmonlar orasida dinni oʻrganishda chuqur oʻzgarishlar keltirib chiqardi.


[1] Abdulkarim as-Samʼoniy. al-Ansob. 3-jild

[2] Ali al-Qori. Jam’ al-vasoil. 1-jild. – Misr: Sharqiya

[3] Akram Ziyo al-Umariy. Turos at-Termiziy al-ilmiy. – Madina: Maktabat ad-Dor,

[4] Akram Ziyo al-Umariy. Turos at-Termiziy al-ilmiy. – Madina: Maktabat ad-Dor,

[5] Termiziy, 1/687

Abdumalikov Raxmatulloh Abduqahhor oʻgʻli

Koʻkaldosh oʻrta maxsus islom taʼlim muassasasi  1 kurs talabasi

What you can read next

Жума куни билан табриклаш
Наҳв илмини шакилланишида асосий ўрин тутган уламолар
“Koʻkaldosh” oʻrta maxsus islom bilim yurti rahbariyatiga munosib eʼtirof
“Koʻkaldosh” oʻrta maxsus islom bilim yurti rahbariyatiga munosib eʼtirof
Абу Исҳоқ Иброҳим Ибн Муҳаммад ибн Зажжож роҳимаҳуллоҳ
Абу Исҳоқ Иброҳим Ибн Муҳаммад ибн Зажжож роҳимаҳуллоҳ

СЎНГИ МАҚОЛАЛАР

  • Mustaqillik — uluğ ne’mat

  • Kitoblar bilan muomala qiliş odoblari va ularni qölga kiritişga tarğib

  • ILM AMAL BILAN KAMOLGA YETADI

  • Ustoz va şogirdga umumiy bölgan odoblar

  • Kökaldoş madrasasida Xalqaro bağrikenglik kuniga bağışlangan “Zakovat” intellektual öyini taşkil etildi

ҚИДИРУВ ХИЗМАТИ

БЎЛИМЛАР

  • Bosh sahifa
  • Madrasa
  • Yangiliklar
  • Maqolalar
  • Taʼlim
  • Kurslar
  • Qabul
  • Boğlaniş

Тезкор ҳаволалар

  • Qabul tartibi
  • Kiriş imtihonlari 2027-2028
  • Ötiş ballari
  • Topşirganlar soni
  • Qurʼoni Karim va tajvid kursi
  • Tayyorlov kursi
  • 4 yillik öquv dasturi
  • Imtihon duolari

АЛОҚА

Тошкент 100208, Чилонзор тумани, Гулистон кўчаси, 37/1

+998 94 988 23 43

info@kukaldosh.uz

ХАРИТА

KökaldoşKökaldoş

Yandex xarita →Google xarita →

© 2018 - 2026. kukaldosh.uz | Ўзбекистон Мусулмонлари идораси "Кўкалдош" ўрта махсус ислом билим юрти.
Барча хуқуқлар химояланган. Сайтдан маълумот олинганда манба кўрсатилиши шарт.
АОКА интернет-ОАВ гувоҳномаси рақами: 1221

TOP