«Holbuki, ular faqat Allohga – dinni Uning uchungina xolis qilgan holda ibodat qilishga
buyurilgan edilar» (Bayyina surasi, 5-oyat)
Inson har qanday xayrli ishni amalga oshirar ekan, uning ortidagi asl muddao amalning
taqdirini belgilaydi. Diniy va axloqiy mezonlarda ezgu amallarning qabul boʻlishi va qadr
topishi uning ixlos bilan qilinganiga tayanadi. Boshqalarning koʻzi uchun, maqtov va olqish
ilinjida qilingan ishlar esa riyo deb atalib, qalbning xavfli maʼnaviy xastaligi hisoblanadi.
Ixlos mohiyati va riyoning xavfi haqida manbalar
Bayyina surasining 5-oyatida dindagi barcha amallarning negizi ixlos, yaʼni xolislik
ekani bayon qilinadi. Ixlos – qalbni sheriklikdan, oʻzgalar riyosidan tozalab, barcha xayr-
ehson va ibodatlarni faqat Yaratgan rizoligi uchun qilishdir. Aksincha, riyo – zohirda
yaxshilik qilib, botinda odamlarning tahsinini kutishdir. Hadisi sharifda riyo «kichik shirk»
deb baholangan. Rasululloh (s.a.v.) ogohlantiradilar: «Sizlar uchun eng qoʻrqqan narsam –
kichik shirkdir». Sahobalar: «Yo Rasululloh, kichik shirk nima?», deb soʻraganlarida, u zot:
«Riyodir. Qiyomat kunida amallarga jazo-mukofot berilayotganda Alloh riyokorlarga:
‘Dunyoda amallaringizni koʻz-koʻz qilgan kishilaringiz huzuriga boring-chi, ularning
huzurida mukofot topa olasizmi?!’, deydi» (Imom Ahmad rivoyati).
Tasavvuf taʼlimoti va axloqiy ibratlar
Sharq axloqiy merosida Najmiddin Kubro, Imom Gʻazzoliy kabi ulugʻ allomalar riyoni
«qorongʻi kechada qora tosh ustida oʻrmalayotgan qora chumoli qadamlaridek pinhoniy
xavf» deb sifatlaganlar. Inson oʻzi sezmagan holda maqtov quliga aylanib qolishi mumkin.
Ulamolar amallarni iloji boricha yashirin qilishni tavsiya etganlar. Zero, oʻng qoʻli bergan
xayr-ehsonni chap qoʻli bilmaydigan darajada yashirin tutgan inson Qiyomat kunida Arsh
soyasidan panoh topadigan yetti toifa kishidan biridir.
Ijtimoiy tarmoqlar asrida ixlos va riyo imtihoni
Bugungi raqamli texnologiyalar va ijtimoiy tarmoqlar davrida riyo xavfi har
qachongidan koʻra ortdi. Qilingan birgina ehson, oʻqilgan kitob, ziyorat yoki yaxshilikni
darhol suratga olib tarmoqqa joylash, «layk» va izohlar ilinjida yashash samimiyatni
yoʻqotadi. Albatta, yaxshilikni boshqalarga ibrat boʻlishi uchun koʻrsatish joiz, biroq bu niyat
qalb tubidagi xolislik bilan qattiq nazorat qilinishi zarur.
Xulosa va amaliy xulosalar
Ixlos – amalning qanotidir. Qanotsiz qush parvoz qila olmaganidek, ixlossiz amal ham
yuksaklikka koʻtarilmaydi. Har bir yaxshi ishni odamlar koʻzi va olqishi uchun emas, qalb
amri va Haq roziligi yoʻlida qilish insonni haqiqiy ichki hurlikka erishtiradi.
Ismoilov Islombek Doniyor oʻgʻli
Koʻkaldosh oʻrta maxsus ilsom taʼlum muassasasi talabasi





