SIGN IN YOUR ACCOUNT TO HAVE ACCESS TO DIFFERENT FEATURES

FORGOT YOUR PASSWORD?

FORGOT YOUR DETAILS?

AAH, WAIT, I REMEMBER NOW!
KUKALDOSH.UZ
  • LOGIN

KUKALDOSH.UZ

  • Bosh sahifa
  • Madrasa
    • Madrasa tarixi
    • Rahbariyat
    • Yotoqxona
    • Axborot-resurs markazi
  • Yangiliklar
  • Maqolalar
    • Qurʼon ilmlari
    • Aqida
    • Fiqh
    • Tafsir
    • Hadis
    • Arab tili
    • Yurtimiz allomalari
    • Islom tarixi
    • Raddiyalar
    • Axloq va tarbiya
    • Bagʼrikenglik va jamiyat
    • Elektron kitoblar
  • Taʼlim
    • 4 yillik öquv dasturi
    • Ilm talab qilish odoblari
  • Kurslar
    • Qurʼoni Karim va tajvid kursi
    • Tayyorlov kursi
  • Qabul
    • Qabul tartibi
    • Kiriş imtihonlari 2027-2028
    • Ötiş ballari
    • Topşirganlar soni
    • Imtihon duolari
  • Boğlaniş
Мерос (фароиз) илми тарихи
23.11.2022 / Bo‘limda Fiqh, Maqolalar

Мерос (фароиз) илми тарихи

Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм!

Оламларнинг Роббиси Аллоҳ таолога ҳамду сано бўлсин. Пайғамбарларнинг Шарафлиси саййидимиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам ва у зотнинг оила аъзоларига солату саломлар бўлсин.

Мерос илми шаръий илмлар орасида алоҳида ўрин эгаллайди. Бу илмдан бирор бир аср беҳожат бўлмаган. Бу илм инсонларга доим керак бўлган. Аммо бузғунчи замонларда шаръий илмлар орасида биринчи бўлиб, мерос илми инсонлардан унуттирилди. Натижада икки киши мерос масаласида ихтилоф келиб қолишса, уларга бир ечим қилиб берадиган фақиҳ топилмайдиган бўлиб қолди. Шунинг учун ҳам Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам мерос илмини ўрганишлик ва аввал ўрганиб, сўнг ўргатиш билан, уни муҳофаза қилишга буюрадилар.

فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم تعلَّموا الفرائضَ وعلِّموها فإنَّهُ نصفُ العلمِ ، وَهوَ يُنسَى وَهوَ أوَّلُ شيءٍ يُنزَعُ من أمَّتي.  

Пайғамбаримиз алайҳиссалом марҳамат қиладилар “Фароизни (меросни) ўрганинглар ва уни (инсонларга) ўргатинглар. Албатта у илмларнинг ярмисидир ва у униттирилади ва у умматимдан биринчи суғуриб олинадиган нарсадир”. Ибну Можа ва Дароқутний Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилганлар.

         Мерос мулкнинг бир мулк эгасидан иккинчи мулк эгасига кўчишлик учун бир  сабаб. Чунки, барча моллар ва молиявий ҳуқуқлар мерос қолдирувчи вафот этиши билан унга тааллуқли бўлган ҳуқуқлар (яъни жаноза харажатлари ва васиятлари адо этилиши) бажарилгандан сўнг меросхўларга ўринбосарлик ва шариат ҳукми  билан кўчади.

         Энди, мерос низоми ва тақсимоти исломдан олдин арабларда қандай суратда бўлганига назар ташласак. Араблар жоҳилият даврида меросни билишганми, йўқми? Агар билишган бўлса қандай мерос масаласини қандай ҳал қилишар эди?         

          Улар иккита сабабга кўра ҳал қилишган. Биринчиси: Насаб ва қариндошликка кўра. Иккинчиси: Сабабга кўра.  Насаб ва қариндошликка кўра катта ўғил ёки яқин қариндош эркак кишилар, яъни от минаоладиган ва душман билан жанг қилаоладиган ва ўлжа жамлай оладиган кишилар меросхўр бўлишган. Шуларгагина мерос берилар эди. Аёллар, ёш болалар, қариялар, заифлар, меросдан маҳрум бўларди.

          Сабабга кўра меросхўр бўлишга келсак, бу маййитга ўғил қилиб олинган кишилар меросга хақли хисобланган, гарчи у маййитнинг ҳақиқий фарзанди бўлмасада. Бу иш жоҳилият даврида арабларда кенг тарқалган эди. Ва яна сабабга кўра мерос олишга киради, икки киши ўзаро қасам ичишлиги, масалан: (қонингга қоним, ўлдирганни ўлдираман, сени ҳимоя қиламан, сен мени ҳимоя қиласан) ва ўзаро ақдлашуви, масалан: (мен сенга ёрдам бераман, сен менга ёрдам берасан, мендан мерос оласан, сендан мерос оламан) деганга ўхшаш. Агар бу аҳдлашган кишилардан бири вафот этса, шу келишувга кўра иккинчиси шеригидан мерос олар эди. Шундай қилиб араблар исломдан олдин ёш болаларга ва аёлларга меросдан улуш беришмас эди. Улар “ёш болалар ва аёллар қавмни ҳимоя қилаолмайди, душман билан жанг қилаолмайди ва ўлжани қўлга киритаолмайди” деб ўзларининг жоҳилона мантиқларини ҳужжат қилишар эди. Афсуски, бугунги кунимизда ҳам баъзи мусулмонлар мана шундай жоҳилона мантиқ билан аёллар ва болаларни мерос олишдан манъ қилишмоқда.

        Ислом келгач, арабларни озгина вақт ўзларининг меросдаги одатларига ташлаб қўйди, сўнгра ислом ўғил тутиниш масаласини ботил қилди. Бунга Аллоҳ таолонинг ушбу ояти каримаси мисол бўлади.

مَا جَعَلَ أَدۡعِیَاۤءَكُمۡ أَبۡنَاۤءَكُم

Яъни, “Асранди болаларингизни сизга фарзанд қилган эмас”. (Аҳзоб сураси 4-оят)

     Ва яна Аллоҳ таоло мархамат қилиб,

ٱدۡعُوهُمۡ لِـأبَاۤىِٕهِمۡ هُوَ أَقۡسَطُ عِندَ ٱللَّهِۚ فَإِن لَّمۡ تَعۡلَمُوۤا۟ ءَابَاۤءَهُمۡ فَإِخۡوَ ٰ⁠نُكُمۡ فِی ٱلدِّینِ وَمَوَالِیكُمۡۚ

Яъни, “Уларни ўз оталари номи билан чақиринглар. Ана шу, Аллоҳнинг наздида тўғридир. Агар оталарини билмасангиз, улар сизнинг дин қардошларингиз ва дўстларингиздир.” (Аҳзоб сураси 5-оят)

         Демак ислом ўғил тутиниш сабабидан мерос олишни ботил қилди. Чунки тутинган ўғил ҳақиқий фарзанд эмас. Қандай қилиб ҳақиқий фарзанд бўлмаган бир бегона киши мерос олсин? Худди шунингдек, ислом ўзаро аҳдлашув ва қасам ичиш сабабидан мерос олишни ҳам ман қилди.

         Мерос ислом шариатида қариндошлик сабабига кўра тақсимланадиган бўлди. Бу тақсимот Аллоҳнинг китоби Қуръони каримда ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг суннатларида муфассал баён қилинди. Бу низомга кўра болалар ҳам аёллар ҳам ўзларининг ҳақли бўлган улушларини оладилар. Шу билан ислом аёллар ва болаларни меросдан махрум қилган, жоҳилият услубини ботил қилди. Ислом шариати эр-хотинликни ҳам мерос сабабларидан бир сабаб қилиб қўйди. Эр-хотин бир бирларидан мерос оладилар.

          Ислом мерос борасидаги жоҳилият низомини ижмолан ва тафсилан ботил қилди. Қуйидаги оятлар бунга далил. Хусусан Аллоҳ таоло Эркаклар билан бир қаторда аёллар ҳам  ота-оналар ва қариндошлар қолдирган меросдан насибадор эканликлари борасида марҳамат қилади.

لِّلرِّجَالِ نَصِیبٌ مِّمَّا تَرَكَ ٱلۡوَا⁠لِدَانِ وَٱلۡأَقۡرَبُونَ وَلِلنِّسَاۤءِ نَصِیبٌ مِّمَّا تَرَكَ ٱلۡوَا⁠لِدَانِ وَٱلۡأَقۡرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنۡهُ أَوۡ كَثُرَۚ نَصِیبًا مَّفۡرُوضًا

Яъни, “Ота-оналар ва қариндошлар қолдирган нарсада эркакларнинг насибаси бор. Ота-оналар ва қариндошлар қолдирган нарсада аёлларнинг насибаси бор. У оз бўлсин, кўп бўлсин-фарз қилинган насибадир.” (Нисо сураси 7-оят)

            Ва яна Аллоҳ таоло фарзандлар борасидаги улушларни тақсимлаб, марҳамат қилади.

یُوصِیكُمُ ٱللَّهُ فِیۤ أَوۡلَـٰدِكُمۡۖ لِلذَّكَرِ مِثۡلُ حَظِّ ٱلۡأُنثَیَیۡنِۚ فَإِن كُنَّ نِسَاۤءً فَوۡقَ ٱثۡنَتَیۡنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَۖ وَإِن كَانَتۡ وَاحِدَةً فَلَهَا ٱلنِّصۡفُ

Яъни, “Аллоҳ сизга фарзандларингиз ҳақида васият этиб, бир ўғилга икки қиз насибасича беришни амр этади. Агар улар иккитадан кўп (аёл) бўлсалар, уларга у (ота) қолдирганнинг учдан иккиси. Агар қиз битта бўлса, унга ярми.” (Нисо сураси 11-оят)

Хотинлар борасида эса Аллоҳ субҳанаҳу таоло марҳамат қилади:

      وَ لَهُنَّ ٱلرُّبُعُ مِمَّا تَرَكۡتُمۡ إِن لَّمۡ یَكُن لَّكُمۡ وَلَدٌ فَإِن كَانَ لَكُمۡ وَلَدٌ فَلَهُنَّ ٱلثُّمُنُ مِمَّا تَرَكۡتُم.

Яъни, “Уларга сиз қолдирган нарсанинг – агар болангиз бўлмаса – чораги тегади. Агар болангиз бўлса, уларга сиз қолдирган нарсанинг саккиздан бири тегади.”

        Аллоҳ таоло Нисо сурасининг охирида калола ҳолда вафот этган кишиларнинг мерослари борасида бундай марҳамат қилади.

إِنِ ٱمۡرُؤٌا۟ هَلَكَ لَیۡسَ لَهُۥ وَلَدٌ وَلَهُۥۤ أُخۡتٌ فَلَهَا نِصۡفُ مَا تَرَكَۚ وَهُوَ یَرِثُهَاۤ إِن لَّمۡ یَكُن لَّهَا وَلَدٌ فَإِن كَانَتَا ٱثۡنَتَیۡنِ فَلَهُمَا ٱلثُّلُثَانِ مِمَّا تَرَكَۚ وَإِن كَانُوۤا۟ إِخۡوَةً رِّجَالاً وَنِسَاۤءً فَلِلذَّكَرِ مِثۡلُ حَظِّ ٱلۡأُنثَیَیۡنِۗ یُبَیِّنُ ٱللَّهُ لَكُمۡ أَن تَضِلُّوا۟ وَٱللَّهُ بِكُلِّ شَیۡءٍ عَلِیمٌ.

“Агар бир одам ўлса-ю, унинг боласи бўлмаса, синглиси бўлса, унга марҳумдан қолганнинг ярми берилур. Агар сингилнинг боласи бўлмаса, у ҳамма меросни олур. Агар сингил иккита бўлса, улар марҳумдан қолганнинг учдан иккисини олурлар. Агар (меросхўрлар) эркак-аёл биродарлар бўлсалар, бир эркак икки аёл ҳиссаси асосида олурлар. Адашмаслигингиз учун Аллоҳ баён қилмоқда. Аллоҳ ҳар бир нарсани билувчи Зотдир”. (Нисо сураси 176-оят)

Бу умумий қоида билан ислом аёлларга ўн тўрт асрдан буён мерос беради. Исломда аёлларга мерос олиш ҳаққи ҳам зиёда бўлди. Ва яна шариат ёш болаларнинг ҳақларини ҳимоя қилди. Жоҳилият фақат кучлиларни риоясини қилиб, заифларни меросдан маҳрум қилган бўлса, ислом заифларни ҳам риоясини қилди. Чунки заифлар, ёрдамга ҳақлидирлар.

         Меросдаги бу илоҳий қоида адолатли услубдир ва фитратга ҳам энг муносибидир. Албатта бу низом оила мустаҳкамлигини сақлаб қолади. Ислом шариатининг ҳукмлари инсонларга фойдали эканлиги, кундузи қуёш кўриниб тургандек маълум. 

Эшниёзов Иброҳим “Кўкалдош” ўрта махсус ислом таълим муассасаси ўқитувчиси

What you can read next

Фақат саҳиҳ ҳадисга амал қилиш керакми?!
Hanafiy mazhabida hadisi sharifning ahamiyati
Фатво сўзининг луғавий ва истилоҳий маъноси
Фатво сўзининг луғавий ва истилоҳий маъноси
Zahar
Aks sado

СЎНГИ МАҚОЛАЛАР

  • Mustaqillik — uluğ ne’mat

  • Kitoblar bilan muomala qiliş odoblari va ularni qölga kiritişga tarğib

  • ILM AMAL BILAN KAMOLGA YETADI

  • Ustoz va şogirdga umumiy bölgan odoblar

  • Kökaldoş madrasasida Xalqaro bağrikenglik kuniga bağışlangan “Zakovat” intellektual öyini taşkil etildi

ҚИДИРУВ ХИЗМАТИ

БЎЛИМЛАР

  • Bosh sahifa
  • Madrasa
  • Yangiliklar
  • Maqolalar
  • Taʼlim
  • Kurslar
  • Qabul
  • Boğlaniş

Тезкор ҳаволалар

  • Qabul tartibi
  • Kiriş imtihonlari 2027-2028
  • Ötiş ballari
  • Topşirganlar soni
  • Qurʼoni Karim va tajvid kursi
  • Tayyorlov kursi
  • 4 yillik öquv dasturi
  • Imtihon duolari

АЛОҚА

Тошкент 100208, Чилонзор тумани, Гулистон кўчаси, 37/1

+998 94 988 23 43

info@kukaldosh.uz

ХАРИТА

KökaldoşKökaldoş

Yandex xarita →Google xarita →

© 2018 - 2026. kukaldosh.uz | Ўзбекистон Мусулмонлари идораси "Кўкалдош" ўрта махсус ислом билим юрти.
Барча хуқуқлар химояланган. Сайтдан маълумот олинганда манба кўрсатилиши шарт.
АОКА интернет-ОАВ гувоҳномаси рақами: 1221

TOP