Maʼlumki, badiiy asar tarjimasi asliyatni boshqa adabiy til vositalari bilan qaytadan yaratish sanʼati hisoblanadi. Qayta yaratilgam ijod mahsuli boʻlgan muayyan asar asliyatga aynan oʻxshamasligi tabiiy hol. Tarjimonning bilimi va uslubiy mahorati asliyatdan oʻgirilgan asarning estetik qiymatini qay darajada saqlanib qolishini belgilovchi subʼyektiv omildir. Ayni chogʻda, tarjimaning aniqligi uning estetik qiymati nuqtai nazaridan asliyatga qanchalik yaqinligiga qarab belgilanadi.
Tarjima asarning muvaffaqiyati tarjimon mahoratiga, yaʼni uni kitobxonga yetkaza olish qobiliyatiga ham bogʻliqdir. Bunda asar xususiyatini boshqa tilda aks ettirish bilan bogʻliq boʻlgan bir qator qiyinchiliklar mavjud. Bu asosan, asardagi tematik milliy oʻziga xos soʻzlar tarjimasida koʻrinadi. Milliy oʻziga xos soʻzlar xalqning milliy xususiyatlarini aks ettiradi. Ular asarning milliy ruhini, millat tiynati (mentaliteti)ni ifoda etadi, turli uslubiy vazifalarni bajaradi, voqea-hodisalarni toʻgʻri tasvirlashga yordam beradi.
Sharq adabiyotining eng noyob durdonalaridan biri sifatida eʼtirof etilgan “Ming bir kecha” arab xalq ertaklarining ingliz tilida amalga oshirilgan tarjimasi xususida koʻplab fikrlar keltirish mumkin.
Avvalo, shuni aytib oʻtish zarurki, yodgorlikning asliyatdan jahonning turli tillariga qilingan tarjimalarida asarda keltirilgan sharq xalqining oʻsha davrga mansub turli urf-odatlari, yashash va turmush tarzi, koʻplab turli, hodisa va tushunchalarini toʻgʻri bayon etishga erishilgan.
Undagi oʻnlab ertaklarda ijtimoiy hayotning turli manzaralari ishonarli gavdalantirilib berilgan. Asar yuzasidan amalga oshirilgan oʻzbek, rus va ingliz tillariga tarjimalarda asosan, transliteratsiya va muqobil ekvivalent usullaridan keng foydalanilganligi koʻrinadi.
Arab xalq ertaklari turkumiga kiritilgan “Bir soatlik xalifa” toʻplami tadqiqotlar natijasi oʻlaroq, “Ming bir kecha”ning “unutilgan sahifalari” deya eʼtirof etiladi.[1] Ushbu kitobga kiritilgan “Ali bobo va qirq qaroqchi hamda kaniz Marjona haqida mufassal hikoyat” ertagi oʻzbek tiliga atoqli adib Abdulla Qahhor tomonidan oʻgirilgan. Asarning ingliz tiliga tarjimasi esa Jon Peyn va Ser Richard Byorton qalamlariga mansubdir.
Badiiy asar qimmatini oshiruvchi xalqona oʻtkir iboralar, maqol va matallar Abdulla Qahhor tarjimasi vositasida yuksak estetik qimmatga ega manbaga aylanadi. Chunonchi, amalga oshirilgan bevosita tarjimada soʻzlarning mos ekvivalentini berishda asliyatdagi uslubni qayta yaratish, milliy oʻziga xoslikni tarjimada namoyon qilishdagi muvaffaqiyatni taʼminlaydi.
“Ali bobo va qirq qaroqchi hamda kaniz Marjona haqida mufassal hikoyat” ertagida oʻndan ortiq arab maqollari qoʻllanilgan va bu maqollar tarjimon bilim va saviyasi darajasiga koʻra uslubiy mahorat kasb etadi.
Masalan, asarda qoʻllanilgan “har qanday ot ham qoqiladi, qilich qoʻldan chiqib ketadi” maqoli sof arab maqollaridan biri sifatida asar syujetidagi muayyan hukmni belgilab berishga xizmat qildiriladi.
Maʼlumki, Abdulla Qahhor qalamiga mansub ushbu tarjima rus tilidan oʻgirilgan. Shu sababli eʼtiborimizni asarning Mixail Salye ijodiga tegishli ruscha versiyasiga va syujetining ayni shu oʻrniga qaratsak:
“Тут Али баба понял, что причина раскрытия его тайны и обнаружения его богатства – скудоумие жены, которая пожелала перемерить золото и что он сделал ошибку, послушавшись её, но какой конь не спотыкается и какой клинок когда ни будь не отскочит? Он сообразил, что исправить оплошность можно только сделав тайное явным, и что правильно будет ничего не скрывать и осведомить брата о случившемся. Во всяком случае раз денег так много, больше чем может исчислить мысль и воображение, то его доля не уменьшится, если он поделится с братом и они станут владеть ими сообща”.
Aynan shu asarning Abdulla Qahhor qalamiga mansub oʻzbekcha versiyasidagi oʻrinlarni kuzatsak:
“Ali bobo sirining oshkor boʻlishiga xotinining beaqlligi sabab boʻlganini, uning gapiga kirib, xato ish qilganini fahmladi, lekin nachora, har qanday ot ham qoqiladi, qilich qoʻldan chiqib ketadi. Ali bobo bu xatoni tuzatmoq uchun birdan-bir chora sirni yashirmaslik, boʻlgan voqeani roʻy-rost aytish kerak, deb oʻyladi. Modomiki, pul bu qadar behisob ekan, bir qismini ukasiga bersa, bu boyligiga ukasini sherik qilsa, ikkovi umr boʻyi yeganda ham pul tamom boʻlmaydi.”
Ushbu asarning inglizcha tarjimasiga eʼtibor qarataylik:
“Ali baba recognized that, because of his wifeʼs eagerness, their secret had been revealed. Since he trusted his brother, he told him the whole story of the cave and the robbers”.
Rus, oʻzbek va ingliz tillaridagi ushbu tarjima matnlardan koʻrinadiki, inglizcha versiyada mazkur arab xalq maqolining ekvivalenti yohud tarjimasi mutlaqo qoʻllanmagan.
Mohir tarjimon Abdulla Qahhor ushbu asar tarjimasi borasida oʻz uslubiy taktikasi haqida soʻzlar ekan, M.Salye tarjimasining “arab tilidan aynan oʻgirilgan” deya eʼtirof etib, quyidagilarni bayon etadi:
1.Men ruscha tarjimasi asl nusxaga yaqin deb tarjimada shunga qattiq rioya qiladigan boʻlsam, kitobda juda koʻp uchraydigan, mana bu xildagi satrlar oʻzbekchada qanday chiqar ekan, degan hayolga bordim, chunonchi:
“И она когда возвращалась с рынка, красный знак не укрылся от неё, а наоборот, её взгляд упал на этот значок и она хорошо его увидела”.
2.Kitobda bu xildagi qatma-qat jumlalardan tashqari kitobxonni ortiqcha ovora qiladigan yaxlit takrorlar ham koʻp uchraydi. Shu xildagi takrorlar olib tashlansa, kitobning mazmuniga zarar yetarmikan?[2]
Men mana shularni eʼtiborga olib tarjimada ruscha nusxaga qattiq rioya qilmadim, kitobxonga qulay boʻlsin uchun qatma-qat jumlalarni siqishtirdim, takrorlarni qisqartirdim, oʻquvchini shunhaga soladigan joylarini olib tashladim. Bu narsa afsonaning mazmuni va uslubiga hech qancha ziyon yetkazmasa kerak, deb oʻylayman.[3]
“Ali bobo va qirq qaroqchi hamda kaniz Marjona haqida mufassal hikoyat” ertagida qoʻllangan xalq maqollari va matallarining tarjimasida ham mutarjimning yuksak badiiy mahoratini kuzatish mumkin.
Avvalo, aytish zarurki, nazmiy parchalarga kiritilgan matallar E.Vohidov tarjimasiga mansubdir. M.Salye ruscha tarjimada arab tilidan nazmiy parchalardan oʻrin olgan matallarning tub mohiyatini saqlab qolishga erishgan. Shoir E.Vohidov ham ayni mana shu pozitsiyaga sodiq qolgan holda, matallar qatnashgan misralarning mazmunini saqlagan holda, soʻz sanʼatining eng nozik badiiylik mahoratini namoyish eta bilgan. Asarning rus va oʻzbek tillaridagi quyidagi matallariga eʼtibor beraylik:
| Ruscha | Oʻzbekcha |
| – | Erur izzatda nodon ahli davlat, Alar oldida donish ahlidir xor. |
| Вы говорите: клад – премудрость книг. Хотел бы я отдать её в заклад. | Degaylar kitobingdur xazinang, Kitoblarni soturman qayda bozor? |
| Рычат на нищих уличные псы. | Gadolarga itlar ham berar ozor. |
Asarning Jon Peyn tarjimasidagi inglizcha nusxasida esa, nazmiy parchalar va ulardagi keltirilgan matallar mutlaqo tarjimaga olib oʻtilmagan.
Endi esa “Ali bobo va qirq qaroqchi hamda kaniz Marjona haqida mufassal hikoyat” ertagida qoʻllangan xalq maqollarining rus, oʻzbek va ingliz tillariga tarjimasi borasida ayrim kuzatishlarni havola etish maqsadga muvofiqdir.
| № | Rus | Oʻzbek | Ingliz |
| 1 | Умение хранить тайны – качество праведных | Sir saqlamoq avliyolar xislatidir. | – |
| 2 | Деньги – стрела, бьющая в цель, и ходатай, которому не откажешь | Pul – nishonga tegadigan oʻq va soʻzi oʻtkir dalloldir.
| – |
| 3 | Приют и уют брату, посетившему нас | Mehmon – atoyi Xudo | You must do me the honor of coming into the house and spending the night. |
| 4 | Убить кого то отведав его соли, будет слишком гадко и гнусно | Odamning tuzini yeb uni oʻldirish qabohatdir.
| – |
| 5 | Не спешите подозревать кого то в дурном умысле, чтобы не покарало вас за это раскаяние | Soʻnggi pushaymon – oʻzingga dushman | – |
Asliyatdan oʻgirilgan ruscha tarjimada M.Salye mahorati namoyon boʻlgan boʻlsa, oʻzbek tilidagi Abdulla Qahhor tarjimasida arab maqollarining aynan mohiyatini saqlab qolish adib ijodiy mahoratidagi muhim qirralarini koʻrsatib beradi.
Ingliz tilidagi mazkur asar tarjimasida esa, xalq maqollari deyarli kiritilmaganligi ajratiladi.
Yuqoridagi kuzatishlardan koʻrinadiki, Abdulla Qahhor nafaqat buyuk yozuvchi, balki u buyuk tarjima ustasi sifatida ham adabiyotimiz ravnaqida munosib iz qoldirgan adibdir. Sharq adabiyotining durdonalaridan biri “Ali bobo va qirq qaroqchi hamda kaniz Marjona haqida mufassal hikoyat” asaridagi arab xalqi mentalitetining oʻziga xos xususiyatlari, soʻz sanʼati jozibasini mujassam etgan xalq maqollarining tarjima asarga aynan, jonli va taʼsirchan olib kirilgani tarjimon mahoratini belgilovchi mezon sanaladi. Abdulla Qahhor esa, bu talabni toʻlaqonli ado eta olgani bilan oʻzbek tarjimashunoslik maktabida munosib iz qoldirgan ijodkor sifatida hamisha ardoqli adib boʻlib qolaveradi.
Adabiyotlar
- “Proverbs, Maqollar, Пословицы” T, “Mehnat” nashriyoti, 2000y.
- Sayramov T. Asliyat va tarjimada badiiy mahorat. // Filologiya masalalari, 2009 yil, 3-4 son, 64-bet
- Xolbekov M. Tarjima nazariyasi. // Filologiya masalalari, 2009 yil, 1-son, 49-bet
- “Ali bob ova qirq qaroqchi hamda kaniz Marjona haqida mufassal hikoyat” manba: “Bir soatlik xalifa”T, G`.Gʻulom nomidagi adabiyot va sanʼat nashriyoti, 1967y.
- M.Salye “Халиф на час”
- “Ali baba and forty thieves”. Dell publishing CO., INC. New York.1972. based on the translations of John Payne, “The book of the Thousand Nights and one night”
- Sir Richard Burton, “The book of the Thousand nights and a night”
“Koʻkaldosh” oʻrta maxsus islom bilim
yurti mudarrisi Alisher Jahonov
[1] “Bir soatlik xalifa”.T.G`.Gʻulom nomidagi adabiyot va sanʼat nashriyoti, 1967y. 293-bet
[2] “Bir soatlik xalifa”267-bet
[3] “Bir soatlik xalifa”268-bet





