SIGN IN YOUR ACCOUNT TO HAVE ACCESS TO DIFFERENT FEATURES

FORGOT YOUR PASSWORD?

FORGOT YOUR DETAILS?

AAH, WAIT, I REMEMBER NOW!
KUKALDOSH.UZ
  • LOGIN

KUKALDOSH.UZ

  • Bosh sahifa
  • Madrasa
    • Madrasa tarixi
    • Rahbariyat
    • Yotoqxona
    • Axborot-resurs markazi
  • Yangiliklar
  • Maqolalar
    • Qurʼon ilmlari
    • Aqida
    • Fiqh
    • Tafsir
    • Hadis
    • Arab tili
    • Yurtimiz allomalari
    • Islom tarixi
    • Raddiyalar
    • Axloq va tarbiya
    • Bagʼrikenglik va jamiyat
    • Elektron kitoblar
  • Taʼlim
    • 4 yillik öquv dasturi
    • Ilm talab qilish odoblari
  • Kurslar
    • Qurʼoni Karim va tajvid kursi
    • Tayyorlov kursi
  • Qabul
    • Qabul tartibi
    • Kiriş imtihonlari 2027-2028
    • Ötiş ballari
    • Topşirganlar soni
    • Imtihon duolari
  • Boğlaniş
Muallimning dars berişdagi odoblari
05.11.2026 / Bo‘limda Axloq va tarbiya, Maqolalar

Muallimning dars berişdagi odoblari

1. Muallim dars vaqtlarini belgilab olişi, bunda öquvçilarning holati, manfaati va qulayligini hisobga olişi lozim. Belgilangan vaqtni uzrsiz buziş töğri emas.

2. Darsni boşlaşdan oldin niyatini isloh qilişi, Alloh taolodan sobitqadamlik, tavfiq va töğri yölga hidoyat söraşi lozim.

3. Zohiriy[1] va botiniy nopokliklardan poklanişi, ilm majlisiga va olim maqomiga munosib kiyim kiyişi, misvok işlatişi va xuşböy surtişi lozim.

Imom Molik rahimahulloh haqida rivoyat qilinişiça, u dars beriş uçun faqat ğusl qilib, xuşböy surtib, yangi kiyimlarini kiyganidan keyingina ötirar edi. Ridosini boşiga taşlab, söng töşakning yuqori qismiga ötirib: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning hadislarini uluğlaşni yaxşi köraman”, – der edi[2].

Darsga kelayotganda rivoyat qilingan zikr va maʼsur duolarga katta eʼtibor berişi lozim.

4. Darsga kelganda hozir bölganlarga salom berişi kerak.

5. Ilm ahliga munosib tarzda ötirişi lozim. Şoşilib yoki noqulay holatda, oyoqlarini bukib ötirmasligi, bir oyoğini ikkinçisining ustiga qöymasligi va uzrsiz oyoqlarini çözib ötirmasligi kerak. Imkon bölsa, qiblaga yuzlanib, barça tinglovçilarga körinadigan tarzda ötirişi lozim.

6. Dars davomida maqomiga yaraşmaydigan iş va harakatlardan saqlanişi lozim, toki şogirdlari nazarida uning salobati va haybati yöqolmasin.

Şuning uçun badanini u yoq-bu yoqqa buriş va keraksiz örnidan siljişdan, qöllarini behuda harakatlantiriş va barmoqlarini çaliştirib öynaşdan, közlarini zaruratsiz har tomonga yugurtirişdan saqlanişi kerak. Hazil-mutoyiba va köp kulişdan ham ehtiyot bölişi lozim.

Umar ibn Xattob roziyallohu anhu şunday deganlar: “Kim köp kulsa, haybati kamayadi. Kim köp hazillaşsa, yengil sanaladi. Kim biror narsani köp qilsa, öşa narsa bilan taniladi. Kim köp gapirsa, xatosi ham köpayadi”[3].

7. Dars va ilmiy bahsni Qurʼoni Karimdan biror qism tilovat qiliş bilan boşlaşi maʼqul.

Muallif aytadi: “Bu bizning universitetimizda odat tusiga kirgan. Bomdod namozidan keyin baraka va xayr umidida Qurʼon öqişga alohida eʼtibor beriladi. Çunki tong paytidagi Qurʼon tilovatiga guvoh bölinadi”.

8. “Bismilloh” aytib, Allohga hamd aytişi, U Zotga loyiq maqtovlar bilan Uni madh etişi va Nabiy sollallohu alayhi vasallamga özi tanlagan lafzlar bilan salovot aytişi lozim[4].

9. Ovozini zaruratdan ortiq balandlatmasligi kerak. Çunki ovozni haddan taşqari baland çiqariş eşakning hangraşiga öxşaydi. Qurʼoni Karimda Luqmon roziyallohu anhuning öğliga qilgan nasihatida şunday deyilgan: “Ovozingni pasaytir. Albatta, ovozlarning eng yoqimsizi eşaklarning ovozidir” (Luqmon surasi, 19-oyat).

Şu bilan birga, ovozini tinglovçilar töliq foydalana olmaydigan darajada pasaytirib yubormasligi ham kerak. Balki bu ikki holat örtasidagi meʼyorni saqlaşi lozim.

10. Iboralarni sarf, nahv va tajvid jihatidan töğri aytişga eʼtibor berişi lozim. Sözlarni sarf va nahv qoidalariga muvofiq öqişi, har bir harfni öz maxrajidan çiqarib talaffuz qilişi kerak. Zero, diniy kitoblardagi iboralarni notöğri talaffuz qiliş katta nuqson va noörin işdir. Baʼzan bu hatto Alloh yoki din nomidan yolğon gapiriş darajasiga olib borişi mumkin. Bundan taşqari, bunday xato olimning viqoriga putur yetkazadi. U gaplarni şoşilib, bir-biriga qöşib öqimasligi, balki tartibli va ravon, şoşilmasdan bayon qilişi kerak.

11. Agar tinglovçilar gapni tuşunmagan bölsalar yoki aytilgan narsa murakkab bölsa, uni anglab olişlari uçun uç martagaça takrorlaşi lozim. Çunki Nabiy sollallohu alayhi vasallam biror gapni aytsalar, yaxşi anglab olinişi uçun uni uç marta takrorlar edilar[5]. Şu bilan birga, tinglovçini zeriktiradigan yoki meʼyordan oşib ketadigan takrorlardan saqlanişi kerak[6].

12. Bir-biriga boğlanadigan söz va jumlalarni boğlab öqişi, töxtaş kerak bölgan joylarda töxtaşi lozim. Tinglovçilar tuşunmaydigan ğaroyib va kam işlatiladigan sözlarni işlatmasligi, balki gapini eng qiyin tuşunadigan tinglovçining darajasiga moslab bayon qilişi kerak. Şunda hamma undan foydalana oladi. Şuningdek, har bir gapni öz örnida aytişi lozim. Zero, har bir sözning öz örni va maqomi bor.

13. Darsni tinglovçilar zerikadigan darajada çözib yubormasligi, foydaga putur yetkazadigan darajada qisqartirib ham yubormasligi kerak. Balki bu ikkisi örtasidagi meʼyorni saqlab, tinglovçilarning holatini hisobga olişi lozim.

14. Ilm majlisini şovqin-surondan asraşi kerak. Çunki şovqin içida xato va çalkaşliklar yuzaga keladi. Ovozlarni balandlatişdan, muhokamaning tarqoq yönalişlarga ketib qolişidan ham saqlaniş lozim.

Şuningdek, majlisda buni anglaşga tayyor bölmagan kişilar bölsa, turli fikrlar va kam uçraydigan rivoyatlarni haddan taşqari köp keltirişdan ehtiyot böliş kerak. Zero, baʼzi sözlar gavhar kabi qimmatli bölsa-da, ayrim vaqt va joylarda ularni aytiş örinsiz böladi.

Qadimdan: “Dinning şunday ilmlari borki, ularni biliş lozim, ammo har kimga aytiş lozim emas”, – deyilib kelgan.

Abu Hurayra roziyallohu anhu şunday deganlar: “Men Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan ikki idiş ilmni yod oldim. Ulardan birini sizlarga tarqatdim. Ikkinçisini tarqatganimda edi, mana şu halqumim kesilgan bölardi”[7].

Bu yerda “halqum” – ovqat ötadigan yöl, yaʼni qizilöngaç maʼnosida.

15. Baʼzan dars mazmuni va maqsadiga mos qissa va hikoyalardan aytib berişi lozim. Bu öquvçining faolligini oşirib, zerikişini ketkazadi.

16. Baʼzan talabalarga savollar berib, ilmni qay darajada özlaştirganlarini aniqlab turişi kerak. Ayniqsa, dars tugaganidan keyin bunday savollar beriş foydalidir.

Hadis ilmining amiri Muhammad ibn Ismoil Buxoriyning – Alloh u zotni ummat nomidan gözal mukofotlasin – “Sahih” kitobida Ibn Umar roziyallohu anhumodan rivoyat qilinadi: Nabiy sollallohu alayhi vasallam şunday dedilar:

“Daraxtlar orasida barglari tökilmaydigan bir daraxt bor. U musulmonga öxşaydi. Ayting-çi, u qaysi daraxt?”

Şunda odamlar sahrodagi turli daraxtlar haqida öylay boşladilar. Abdulloh ibn Umar aytadilar: “Könglimga u xurmo daraxti ekani keldi, ammo aytişga uyaldim”.

Söng odamlar: “Ey Allohning Rasuli, bizga ayting, u qaysi daraxt?” – deb söraşdi.

U zot: “U – xurmo daraxtidir”, – dedilar[8].

17. Dars tugaganidan keyin bir oz ötirib turişi. Buning ustoz uçun ham, şogirdlar uçun ham foyda va odoblari bor. Jumladan, yölda öquvçilar bilan töqnaşib, ularga xalal bermaydi. Şuningdek, ulardan birortasining savoli yoki aniqlaştirmoqçi bölgan masalasi bölsa, sörab olişi mumkin. Yoki darsga taalluqli muhim bir masala qolib ketgan bölsa, uni tuşuntirib beradi.

18. Oç, çanqagan, ğazablangan, uyqusi kelgan yoki boşqa bezovta holatda dars bermasligi kerak. Çunki bunday holatda u notöğri javob berişi yoki notöğri fatvo çiqarişi mumkin. Şuningdek, masalani töliq va çuqur örganib çiqişga qodir bölmaydi.

19. Kattalarga taʼlim berayotganda darsni ilmiy muzokara va özaro fikr almaşiş tarzida olib borişi.

20. Taʼlim oluvçining qalbida keyinçalik örganişi kerak bölgan boşqa ilmlarni yomon körsatmasligi kerak. Masalan, til muallimi tasavvuf va suluk yoki şunga öxşaş ilmlarni yomonlamasligi lozim. Aksinça, faqat bitta ilm bilan şuğullanuvçi ustoz ham öquvçiga boşqa ilmlarni örganiş yölini keng oçib berişi kerak.

Şuningdek, özi dars berayotgan kitobni tanqid qilmasligi, qadrini tuşirmasligi, balki uni öquvçiga yaxşi va sevimli qilib körsatişi, muallifini ham hurmat qilişga undaşi kerak. Ana şunda ustoz ham, şogird ham muvaffaqiyatga erişadi, kitobning yaşirin sirlari va nozik jihatlari ularga oçiladi.

21. Agar halqa (dars majlisi) qatnaşçilaridan biri odatdagidan uzoqroq vaqt darsga kelmay qolsa, uning holidan xabar olişi va sababini söraşi kerak.

22. Özidan dars olayotgan kişi boşqa ustozdan ham taʼlim olsa, bundan ranjimasligi kerak.

Imom Yahyo Navaviy rahimahulloh şunday degan: “Bu nodon va ğaflatdagi muallimlar boşiga tuşadigan musibatdir. Bu ularning johilligi va niyatlarining buzuqligidan kelib çiqadi. Bu holat ularning taʼlimdan maqsadi Alloh taoloning roziligi emasligining oçiq belgilaridandir… Bu gap ikkinçi muallim bunga loyiq bölgan holatga taalluqli. Agar u fosiq, bidʼatçi, köp xato qiladigan yoki şunga öxşaş kişi bölsa, undan aldanib qolişdan ehtiyot böliş kerak”[9].

23. Eng muhim va qatʼiy rioya qilinişi lozim bölgan sönggi odob: kişi bunga munosib va layoqatli bölmasa, dars berişga ötirmasligi kerak. Çunki bu din bilan öynaşiş va odamlar orasida özini şarmanda qilişdir.

Payğambarimiz sollallohu alayhi vasallam dedilar: “Öziga berilmagan narsaga ega bölgandek körinişga urinuvçi kişi yolğon liboslarni kiygan kişiga öxşaydi”[10].

Şibliy[11] rahimahulloh esa: “Kim vaqti yetmasdan ustozlikka çiqsa, özini xorlikka duçor qiladi”, – degan[12].

Kamoliddin domla Mirzayev
«Kökaldoş» örta maxsus islom ta’lim muassasasi öqituvçisi


[1]Bilgilki, şarʼiy ilmdan yoki unga xizmat qiluvçi fanlardan biror narsani öqiş yoxud yozişni istagan kişi mukammal tahoratli bölişi lozim. Bu – ilmning şarafi va hurmatini qalban his etiş yuzasidandir.

Salaf ulamolari ilm örgatiş va hadis majlislariga borişda tahorat olib, xuşböy surtib, çiroyli kiyinişga katta eʼtibor berganlar. Xatib Bağdodiy, Şamsuddin Zahabiy va Ibn Hajar Asqaloniy kabi bir qança hadis hofizlari öz sanadlari orqali Firabriydan quyidagilarni rivoyat qilganlar. U aytadi: “Muhammad ibn Ismoil Buxoriyning şunday deganini eşitdim: “Men öz “Sahih” kitobimga biror hadisni kiritmadimki, undan oldin ğusl qilib, ikki rakat namoz öqimagan bölsam””.

“Majmaʼul-anhur” muallifi “Tahorat kitobi”dagi “Mutlaq suv bilan tahorat qiliş joiz” bobining boşida, “Al-Bahr” muallifi “Hayz” bobida hamda Ibn Obidin Şomiy “Manhalul-voridin” asarida kiçik hadas masalasida Imom Halvoniydan quyidagi sözlarni keltirganlar: “Men bu ilmga faqat uni uluğlaş tufayli erişdim. Men qoğozni qölimga faqat tahoratli holda olardim”.

Şamsul-aʼimma Saraxsiy esa bir keça qorni oğrib yotgan edi. Şunga qaramay, öz kitobidagi darsni takrorlar edi va öşa keçada ön yetti marta tahorat olgan. Bunday kişining holatidan ajablanmaslik kerak. Zero, u oğir va maşaqqatli şaroitda, noçor va asir holatda bölsa ham, göyo dengiz tubida turib marvarid çiqarayotgandek, ulkan bir ilmiy asarni bayon qilgan. Bu yerda “Al-Mabsut” asari nazarda tutilgan: Saraxsiy bu asarni quduqda qamoqda bölgan paytida şogirdlariga oğzaki imlo qildirgan.

[2]Qozi Iyoz. “Tartibul-madorik”, Imom Molikning majlisi va dars berişdagi odoblari bayon qilingan bob.

[3]Umar roziyallohu anhuning bu sözlari “Tanbihul-ğofilin” asarining “Köp kulişdan qaytariş” bobida keltirilgan.

[4]Muallif aytadi: Ustozimiz, otamiz – Alloh taolo uni doimo Öz tavfiqi bilan muvaffaq qilsin – darsni boşlaşda “Bismilloh”dan söng Nabiy sollallohu alayhi vasallamga salovat aytib: “Alhamdu lillahi Robbil ʼalamin, vas-solatu vas-salamu ʼala sayyidil-mursalin va ʼala olihi va aşobihi ajmaʼin”, yaʼni: “Barça olamlarning Robbi bölgan Allohga hamd bölsin. Payğambarlarning sayyidi Muhammad sollallohu alayhi vasallamga, u zotning ahli baytlariga va barça sahobalariga salovat va salomlar bölsin”, – deb aytadilar.

[5]Imom Buxoriy rivoyati, 95.

[6]Baʼzi mudarrislar fikrini ifodalaş qiyinlaşganda gap orasida keragidan ortiq töxtab qoliş, sözlarni çöziş holatiga köp tuşadilar. Baʼzan nutqlarida duduqlaniş yoki gapning uzuq-yuluq çiqişi kuzatiladi. Masalan: “… va … va …” kabi jumlalarni uzib aytişlari yoki biror sözni noqulay tarzda qayta-qayta takrorlaşlari mumkin. Masalan: “Yaʼni… yaʼni…” yoki: “Tuşundingizmi?.. tuşundingizmi?..” kabi. Şuning uçun muallim imkon qadar bularning barçasidan saqlanişga harakat qilişi lozim.

[7]Imom Buxoriy rivoyati, 120.

[8]Imom Buxoriy rivoyati, 61; Imom Muslim rivoyati, 7029.

[9]Imom Navaviy. “Al-Majmuʼ”ga yozgan muqaddimasi.

[10]Imom Buxoriy rivoyati, 5219; Imom Muslim rivoyati, 5583.

[11]U – Abu Bakr ibn Jahdar aş-Şibliy, buyuk zohid va oriflardan. Vafoti: hijriy 334-yil. Qarang: “Vafayot al-aʼyon” va Şaʼroniyning “At-Tabaqotul-kubro” asari.

[12]“Tazkirat as-somiʼ val-mutakallim”, ikkinçi bob, ikkinçi fasl.

What you can read next

АШ-ШОФИЙ (3-қисм)
Саҳобаларни таниш
Рўза ва иймон
Zahar
Qushchalar

СЎНГИ МАҚОЛАЛАР

  • Mustaqillik — uluğ ne’mat

  • Kitoblar bilan muomala qiliş odoblari va ularni qölga kiritişga tarğib

  • ILM AMAL BILAN KAMOLGA YETADI

  • Ustoz va şogirdga umumiy bölgan odoblar

  • Kökaldoş madrasasida Xalqaro bağrikenglik kuniga bağışlangan “Zakovat” intellektual öyini taşkil etildi

ҚИДИРУВ ХИЗМАТИ

БЎЛИМЛАР

  • Bosh sahifa
  • Madrasa
  • Yangiliklar
  • Maqolalar
  • Taʼlim
  • Kurslar
  • Qabul
  • Boğlaniş

Тезкор ҳаволалар

  • Qabul tartibi
  • Kiriş imtihonlari 2027-2028
  • Ötiş ballari
  • Topşirganlar soni
  • Qurʼoni Karim va tajvid kursi
  • Tayyorlov kursi
  • 4 yillik öquv dasturi
  • Imtihon duolari

АЛОҚА

Тошкент 100208, Чилонзор тумани, Гулистон кўчаси, 37/1

+998 94 988 23 43

info@kukaldosh.uz

ХАРИТА

KökaldoşKökaldoş

Yandex xarita →Google xarita →

© 2018 - 2026. kukaldosh.uz | Ўзбекистон Мусулмонлари идораси "Кўкалдош" ўрта махсус ислом билим юрти.
Барча хуқуқлар химояланган. Сайтдан маълумот олинганда манба кўрсатилиши шарт.
АОКА интернет-ОАВ гувоҳномаси рақами: 1221

TOP