Madrasa tarixi
Kökaldoş madrasasi tarixi
Toşkentning Çorsu maydonidagi tepalikda joylaşgan, beş asrga yaqin tarixga ega obida: bunyodkori, vaqf xöjaligi, zilzilalar, taʼmir va qayta tiklaniş yöli — manbalar asosida.
Kökaldoş madrasasi Toşkentda Şayboniylar davridan saqlanib qolgan eng maşhur meʼmoriy yodgorlik hisoblanadi. Hujjatlarga köra, bino 1569-yil dekabrigaça qurib bitkazilgan, uning vaqf xöjaligiga esa Toşkent hokimi Darveşxon asos solgan. Qariyb beş asr davomida madrasa taʼlim maskani, karvonsaroy va vaqf xöjaligining markazi bölgan; 1991-yilda Özbekiston musulmonlari idorasiga qaytarilib, bugun yana diniy taʼlim beradi.
Asosiy sanalar
1Madrasaning bunyod etilişi va asosçisi
«Kökaldoş» sözi turkiy bölib, «emikdoş», yaʼni xonning sut qardoşi maʼnosini beradi. Şayboniylar davrida bu hukmdorga yaqin oliy amaldorga beriladigan unvon va lavozim nomi edi. Şu sababli madrasa nomi muayyan şaxsning ismiga emas, unvonga işora qilişi ham mumkin. Asosçi haqidagi bahslarning asosi şunda.
Qulbobo Kökaldoş qaraşi
Abdullaxon II davlatining yirik arbobi Qulbobo Kökaldoş qurdirgan, deydi «Toşkent» ensiklopediyasi (1992, 2009) va «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» (2003).
Biroq tarix fanlari doktori Ö.A. Sultonov Qulbobo Toşkentda madrasa qurgani yoki vaqf mulki ajratgani haqida birorta hujjat topilmaganini taʼkidlaydi. Baʼzi naşrlardagi 1577–1578-yil sanasi esa 1569-yilgi vaqfnomadan keyinroqqa töğri keladi.
Darveşxon qaraşi
Madrasani Toşkent hokimi Darveşxon qurdirgan: buni 1569-yilgi vaqfnoma, XIX asr tarixçisi Muhammad Solihxöjaning «Tarixi jadidayi Toşkand» asari hamda 1865-yilgi şariy musolaha hujjati tasdiqlaydi.
Hujjatda madrasa «Kökaldoş madrasasi nomi bilan maşhur Darveşxon madrasasi» deb ataladi.
M.E. Masson «kökaldoş» unvonini Toşkent hukmdorlari Baroqxon yoki Darveşxon bergan boşqa bir amaldor deb hisoblagan. Toşkent madrasasi tarixini köpinça Buxorodagi bir nomli madrasa (1568–1569-yillarda bunyod etilgan) bilan adaştirişadi — bular ikki alohida bino.
2Darveşxon vaqfnomasi (977/1569-yil)
Madrasa tarixiga oid eng qadimgi va eng işonçli hujjat — Darveşxonning vaqfnomasi. U uzoq vaqt ilmiy muomalaga kiritilmagan edi; hujjatni Ö.A. Sultonov Özbekiston Markaziy davlat arxivi fondlari asosida ilk bor tadqiq qilgan.
Vaqfnomada ikki tafsilot alohida muhim. Birinçidan, 32-satrda «zikr etilgan vaqif madrasasi»ning taʼmiri haqida gap ketadi — bu vaqifning aynan madrasa asosçisi ekaniga işora qiladi. Ikkinçidan, 22-satrda karvonsaroy janubidagi katta ariq 977-yildan oldinroq vaqf qilingani eslatiladi, yaʼni undan ham qadimgi vaqfnoma bölgan.
Sultonovning xulosasiga köra, bu hujjat qariyb 300 yil davomida madrasa maʼmuriyatining yagona huquqiy hujjati bölib qolgan. Demak, madrasa binosi 1569-yil dekabrigaça qurib bitkazilgan, vaqf xöjaligiga esa Darveşxon asos solgan.
3Meʼmoriy tuzilişi
Madrasa pişiq ğiştdan, Markaziy Osiyo madrasalariga xos anʼanaviy rejada qurilgan. Boş tarzi janubga qaragan: peştoqdan kiraverişda çap tomonda masjid, öng tomonda darsxona joylaşgan, ikkalasi qöş gumbaz bilan yopilgan. Keng hovli perimetri böylab 38 ta hujra va oçiq ayvonlar bor.
Madrasa hovlisi: ayvonlar va hujralarBoş tarzning markazida balandligi 20 metrga yaqin peştoq turadi, ikki yonida guldastalar bor. Peştoq sirkor ğişt, majolika va mozaika bilan bezatilgan; bezak hajmi jihatidan bino öz davrida Samarqand va Buxoro inşootlari bilan bellaşa olgan. Baʼzi manbalarda madrasa dastlab uç qavatli bölgani yoziladi. Bino köp marta qayta taʼmirlangani uçun bugungi körinişi dastlabkisidan sezilarli farq qiladi.
4Tanazzul va vaqf xöjaligining tiklanişi
XVIII – XIX asr örtalari
XVII–XVIII asrlarga oid madrasa hujjatlari hozirça topilmagan. Bilvosita maʼlumotlarga köra, 1720-yillarda Toşkentga junğorlar xavfi tuğilganda vaqf xöjaligi oğir ahvolga tuşgan, madrasa karvonsaroy sifatida ijaraga berilgan. Qöqon xonligi davrida ham ahvol yaxşilanmadi: Beklarbegi madrasasi qurilişi uçun Kökaldoşning yuqori qavati buzib olindi. Şaharning eng daromadli vaqf obyektlari (karvonsaroy, hammom, dökonlar) yangi madrasalarga biriktirildi.
Buriliş: Malla xon va Çorsu bozori
Madrasa iqtisodiy hayotidagi buriliş Qöqon xoni Malla xon davrida (1858–1859) yuz berdi. Rossiya imperiyasi davrida esa vaqf xöjaligi tez ösdi: 1884-yilgi tekşiruvda madrasa 7 ta dökon va 230 ta savdo joyiga egalik qilib, 570 söm daromad olgani aniqlandi. 1886-yilda Çorsu bozori qayta qurilganda mudarrislar daromaddan mahrum bölganidan şikoyat qildi; şu yili asl vaqfnoma yöqolgani sababli qozixona 13 ta uçastkadagi 297 ta savdo joyini vaqf mulki deb tan oldi.
1887–1888-yillarda vaqf mulki mustamlaka maʼmuriyati tomonidan tasdiqlandi. Statistikaga köra, şu paytda Kökaldoş şahardagi 21 ta madrasa orasida daromadi böyiça yettinçi, talabalar soni böyiça esa ikkinçi örinda turgan.
5Ilm va adabiyot maskani
Madrasada islom huquqi, arab va fors tillari grammatikasi, adabiyot, odob-axloq, şuningdek, matematika, geometriya va falakiyot fanlari öqitilgan. Adabiyotşunos N. Karimovning yozişiça, XIX asr oxiri – XX asr boşlarida Toşkent adabiy hayoti asosan Kökaldoş, Beklarbegi, Baroqxon, Abulqosim va Xöja Ahror madrasalarida keçgan.
XIX asrning 90-yillarida madrasada şoirlar, hofiz va sozandalardan iborat adabiy davra şakllangan. Şoir Zokirjon Furqat Toşkentga kelgaç, madrasa ikkinçi qavatidagi kunga qaragan hujralardan birida qariyb töqqiz oy yaşagan (kelgan yili manbalarda 1889 yoki 1890 deb beriladi; 1891-yilda Samarqandga ketgan). Muqimiy 1899-yil yozida Toşkentga kelganda bir muddat şu yerda turgan.
Madrasa bilan boğliq adabiyot vakillari
Madrasada tahsil olgan ulamolar
Eslatma. Maʼlumotnoma matnlarida Hamza Hakimzoda Niyoziy, Xislat, Mulla Qöşoq Miskin, Sidqiy Xondayliqiy va Şomiy domla ham madrasa bilan boğlanadi, biroq bu aloqa mustaqil manbalarda tasdiqlanmagan. Şu sababli ular yuqoridagi röyxatga kiritilmadi.
6Zilzilalar, qarovsizlik va taʼmir
1868 va 1886-yillardagi zilzilalarda binoning ulkan peştoği qulagan, madrasa qariyb bir asr peştoqsiz turgan. 1902–1903-yillarda xayriya mablağlari hisobiga taʼmir boşlangan, ammo tugallanmagan. 1946-yilgi zilzila ham binoga jiddiy şikast yetkazgan.
Sovet davrida bino öz vazifasidan mahrum bölib, omborxona, yotoqxona va ustaxonalar sifatida işlatilgan; ayrim naşrlarda avval ateizm muzeyi, keyin xalq çolğu asboblari ekspozitsiyasi joylaşgani qayd etiladi. 1950-yillarda xarobalarda yozgi kinoteatr işlagan. Peştoq XX asrning örtalarida, guldastalar 1970-yillarda qayta tiklangan. Madrasa 1966-yilgi Toşkent zilzilasidan omon qolgan kam sonli diniy inşootlardan biri böldi. 1985–1991-yillarda taʼmirlaşga 347,2 ming söm sarflangan.
7Mustaqillik davri: qayta tiklaniş
SSSR Vazirlar Kengaşining 1990-yil 29-dekabrdagi 4372-sonli qaroriga köra, madrasa 1991-yil 3-iyunda Örta Osiyo va Qozoğiston musulmonlari diniy idorasi tasarrufiga topşirildi. Şundan söng binoni keng kölamda taʼmirlaş boşlandi.
Qayta tiklangan madrasa binosi1996-yilgaça taʼmir asosan xalqning xayr-ehsonlari hisobiga olib borildi: işlarni Erkin Saidahmedov boşlab berdi, Naim ota Jörayev davom ettirdi. Şimoliy va janubiy peştoqlar, içki va taşqi tomonlar tiklandi. Abdurasul Xudoyberganov davrida ğarbiy qismdagi birinçi qavat yangi poydevorda qayta qurildi, şarqiy qismdagi ikkinçi qavat tiklandi, eşik-derazalar yangilandi. 1996-yildan işlar şahar hokimligi ajratgan quriliş aşyolari, musulmonlar idorasi va xayriya mablağlari hisobiga davom etdi. Loyiha muallifi va taʼmirkor usta — muhandis Mirobid Mirzoahmedov, işlarda buxorolik usta Ahror Asqarov ham katta xizmat qilgan.
1999-yilgaça muassasa «Kökaldoş madrasa masjidi» deb atalgan. 1999-yil 18-avgustda yangi nizom Adliya vazirligida röyxatdan ötdi va muassasa «Kökaldoş Toşkent islom örta maxsus bilim yurti» deb nomlandi; 1-noyabrdan rasmiy faoliyat boşlandi.
Bugun. Tarixiy madrasa binosida Qurʼoni karim va tajvid kursi davom etmoqda. Bilim yurtining 4 yillik kunduzgi taʼlimi esa Guliston köçasidagi yangi binoda taşkil etilgan.
8Xulosa
Madrasaning qurilişi böyiça hujjat bilan tasdiqlangan eng işonçli çegara — 1569-yil dekabr: bino şu vaqtgaça qurib bitkazilgan. Ensiklopediyalardagi 1551–1575-yillar taxminiy oraliq.
Vaqif va asosçi — Toşkent hokimi Darveşxon (Darviş Muhammad Bahodir sulton ibn Baroqxon). Qulbobo Kökaldoş bilan boğlovçi qaraş hujjat bilan tasdiqlanmagan.
Madrasa taqdiri vaqf xöjaligi bilan boğliq bölgan: XVIII asrdagi tanazzul uni karvonsaroyga aylantirdi, XIX asrda Çorsu bozori vaqfi hisobiga tiklandi, 1991-yilda esa diniy taʼlim maskani sifatida qaytarildi.
Asosiy manbalar
Arxiv va qoʻlyozmalar: Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy davlat arxivi, I-17-fond (14941, 18103, 31916, 32520, 32601, 53238-ishlar) va I-36-fond (2366, 2482, 3708-ishlar), Oʻ.A. Sultonov nashri boʻyicha. Muhammad Solihxoʻja, Tarixi jadidayi Toshkand, Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmasi, inv. № 11073.
Ilmiy adabiyotlar: Султонов У.А. К истории образования и деятельности вакфной администрации медресе Кукельдаш (XVI – начало XX в.) // Восток (Oriens), 2013, № 5. · Массон М.Е. Прошлое Ташкента // Известия АН УзССР, 1954, № 2. · Булатова В.А., Маньковская Л.Ю. Памятники зодчества Ташкента XIV–XIX вв., 1983. · Гейнс А.К. Управление Ташкентом при кокандском владычестве, 1898. · Эварницкий Д.И. Путеводитель по Средней Азии, 1893. · Остроумов Н.П. Мадрасы в Туркестанском крае, 1907. · Добросмыслов А.И. Ташкент в прошлом и настоящем, 1912. · Мукминова Р.Г., 1985. · Сухарева О.А., 1976. · Jumanazar A. Buxoro taʼlim tizimi tarixi, 2017. · Karimov N., Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati, 2013. · Makovicky E., Nexus Network Journal, 2018.
Ensiklopediyalar: «Toshkent» ensiklopediyasi (1992, 2009); «Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi», 5-jild (2003).
Elektron manbalar: Oʻzbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi (iccu.uz/en/news/188); meros.uz; Toshkent shahar hokimligi rasmiy sayti (tashkent.uz); Uzbekistan.travel; Gazeta.uz (2019); Ozodlik radiosi; Allomalar.uz; Jadid.uz; Wikipedia, Kukeldash Madrasah.
Sahifa ilmiy maqolaning qisqartirilgan variantidir; toʻliq izohli matn nashr uchun alohida tayyorlangan.


