SIGN IN YOUR ACCOUNT TO HAVE ACCESS TO DIFFERENT FEATURES

FORGOT YOUR PASSWORD?

FORGOT YOUR DETAILS?

AAH, WAIT, I REMEMBER NOW!
KUKALDOSH.UZ
  • LOGIN

KUKALDOSH.UZ

  • Bosh sahifa
  • Madrasa
    • Madrasa tarixi
    • Rahbariyat
    • Yotoqxona
    • Axborot-resurs markazi
  • Yangiliklar
  • Maqolalar
    • Qurʼon ilmlari
    • Aqida
    • Fiqh
    • Tafsir
    • Hadis
    • Arab tili
    • Yurtimiz allomalari
    • Islom tarixi
    • Raddiyalar
    • Axloq va tarbiya
    • Bagʼrikenglik va jamiyat
    • Elektron kitoblar
  • Taʼlim
    • 4 yillik öquv dasturi
    • Ilm talab qilish odoblari
  • Kurslar
    • Qurʼoni Karim va tajvid kursi
    • Tayyorlov kursi
  • Qabul
    • Qabul tartibi
    • Kiriş imtihonlari 2027-2028
    • Ötiş ballari
    • Topşirganlar soni
    • Imtihon duolari
  • Boğlaniş

Madrasa tarixi

Tarix · XVI asrdan hozirgaça

Kökaldoş madrasasi tarixi

Toşkentning Çorsu maydonidagi tepalikda joylaşgan, beş asrga yaqin tarixga ega obida: bunyodkori, vaqf xöjaligi, zilzilalar, taʼmir va qayta tiklaniş yöli — manbalar asosida.

1569hujjat bilan tasdiqlangan eng işonçli sana (vaqfnoma)
~20 mboş peştoqning balandligi
38hovli atrofidagi hujralar soni
1991madrasa musulmonlar idorasiga qaytarildi
1999rasmiy bilim yurti sifatida faoliyat boşladi
Asosçi masalasiVaqfnomaMeʼmoriy tuzilişiTanazzul va tiklanişIlm maskaniZilzila va taʼmirMustaqillik davriXulosa

Kökaldoş madrasasi Toşkentda Şayboniylar davridan saqlanib qolgan eng maşhur meʼmoriy yodgorlik hisoblanadi. Hujjatlarga köra, bino 1569-yil dekabrigaça qurib bitkazilgan, uning vaqf xöjaligiga esa Toşkent hokimi Darveşxon asos solgan. Qariyb beş asr davomida madrasa taʼlim maskani, karvonsaroy va vaqf xöjaligining markazi bölgan; 1991-yilda Özbekiston musulmonlari idorasiga qaytarilib, bugun yana diniy taʼlim beradi.

Asosiy sanalar

1569-yil, dekabr (977-yil rajab)Darveşxon vaqfnomasi tuziladi. Madrasa şu paytgaça qurib bitkazilgan, karvonsaroy va yerlar uning foydasiga vaqf qilinadi.
XVIII asrning 20-yillariJunğor xavfi davrida vaqf xöjaligi tanazzulga uçraydi; 1735-yilgi maʼlumotga köra madrasa karvonsaroy sifatida ijaraga berilgan.
XIX asrning 30-yillariBeklarbegi madrasasi qurilişi uçun Kökaldoşning yuqori qavati ğiştlari (manbalarda gumbazlari ham) buzib olinadi.
1858–1859Qöqon xoni Malla xon madrasa foydasiga yorliq beradi, vaqf dökonlari taʼmirlanadi.
1865Toşkent bosib olingaç, madrasa maʼmuriyati general Çernyaev bilan şartnoma tuzadi: vaqf yerlari evaziga yiliga 60 tilla tölanişi belgilanadi (1868-yildan töxtagan).
1868 va 1886Zilzilalar natijasida ulkan peştoq qulaydi, bino qariyb bir asr peştoqsiz turadi.
1886–1888Asl vaqfnoma yöqolgani sababli vaqf mulki (297 savdo joyi va dökonlar) qayta tan olinadi, 1888-yilda general-gubernator tasdiqlaydi.
1902–1903Toşkent aholisining xayriyalari hisobiga taʼmir boşlanadi, mablağ yetmagani uçun tugallanmaydi.
1946 va 19661946-yilgi zilzila binoga şikast yetkazadi; 1966-yilgi Toşkent zilzilasidan madrasa omon qoladi.
XX asrning örtalari – 1970-yillarPeştoq va guldastalar qayta tiklanadi.
1991-yil 3-iyunMadrasa Örta Osiyo va Qozoğiston musulmonlari diniy idorasi (hozirgi Özbekiston musulmonlari idorasi) tasarrufiga topşiriladi.
1996–2002Xalq xayr-ehsonlari, şahar hokimligi va musulmonlar idorasi mablağlari hisobiga keng kölamli taʼmir; 2002-yilda janubiy devorlar ostiga yangi poydevor qöyiladi.
1999-yil18-avgustda yangi nizom röyxatdan ötadi, 10-oktabrda ruxsatnoma olinadi, 1-noyabrdan «Kökaldoş Toşkent islom örta maxsus bilim yurti» rasmiy faoliyat boşlaydi.
2003-yil 22-avgustBilim yurti bitiruvçilariga beriladigan diplom davlat namunasidagi hujjat sifatida eʼtirof etiladi.

1Madrasaning bunyod etilişi va asosçisi

«Kökaldoş» sözi turkiy bölib, «emikdoş», yaʼni xonning sut qardoşi maʼnosini beradi. Şayboniylar davrida bu hukmdorga yaqin oliy amaldorga beriladigan unvon va lavozim nomi edi. Şu sababli madrasa nomi muayyan şaxsning ismiga emas, unvonga işora qilişi ham mumkin. Asosçi haqidagi bahslarning asosi şunda.

Hujjat bilan tasdiqlanmagan

Qulbobo Kökaldoş qaraşi

Abdullaxon II davlatining yirik arbobi Qulbobo Kökaldoş qurdirgan, deydi «Toşkent» ensiklopediyasi (1992, 2009) va «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» (2003).

Biroq tarix fanlari doktori Ö.A. Sultonov Qulbobo Toşkentda madrasa qurgani yoki vaqf mulki ajratgani haqida birorta hujjat topilmaganini taʼkidlaydi. Baʼzi naşrlardagi 1577–1578-yil sanasi esa 1569-yilgi vaqfnomadan keyinroqqa töğri keladi.

Uçta mustaqil manba tasdiqlaydi

Darveşxon qaraşi

Madrasani Toşkent hokimi Darveşxon qurdirgan: buni 1569-yilgi vaqfnoma, XIX asr tarixçisi Muhammad Solihxöjaning «Tarixi jadidayi Toşkand» asari hamda 1865-yilgi şariy musolaha hujjati tasdiqlaydi.

Hujjatda madrasa «Kökaldoş madrasasi nomi bilan maşhur Darveşxon madrasasi» deb ataladi.

M.E. Masson «kökaldoş» unvonini Toşkent hukmdorlari Baroqxon yoki Darveşxon bergan boşqa bir amaldor deb hisoblagan. Toşkent madrasasi tarixini köpinça Buxorodagi bir nomli madrasa (1568–1569-yillarda bunyod etilgan) bilan adaştirişadi — bular ikki alohida bino.

2Darveşxon vaqfnomasi (977/1569-yil)

Madrasa tarixiga oid eng qadimgi va eng işonçli hujjat — Darveşxonning vaqfnomasi. U uzoq vaqt ilmiy muomalaga kiritilmagan edi; hujjatni Ö.A. Sultonov Özbekiston Markaziy davlat arxivi fondlari asosida ilk bor tadqiq qilgan.

Sanasi977-yil rajab oyi (1569-yil dekabr), Toşkent qozisi huzurida
Hujjat148×29,2 sm, 56 satr yirik nastaʼliq xatida; muhrida «Darviş Bahodur sulton. 977» yozuvi
Vaqf qilinganHazrati Ukkoşa mavzeidagi karvonsaroy (hujralar, dökonlar, otxona, tuyaxona)
YerlarQorasuv ariği va Aççi mavzeidagi 300 tanob yer
Mutavallidomla Oxunjon va uning erkak avlodlari

Vaqfnomada ikki tafsilot alohida muhim. Birinçidan, 32-satrda «zikr etilgan vaqif madrasasi»ning taʼmiri haqida gap ketadi — bu vaqifning aynan madrasa asosçisi ekaniga işora qiladi. Ikkinçidan, 22-satrda karvonsaroy janubidagi katta ariq 977-yildan oldinroq vaqf qilingani eslatiladi, yaʼni undan ham qadimgi vaqfnoma bölgan.

Sultonovning xulosasiga köra, bu hujjat qariyb 300 yil davomida madrasa maʼmuriyatining yagona huquqiy hujjati bölib qolgan. Demak, madrasa binosi 1569-yil dekabrigaça qurib bitkazilgan, vaqf xöjaligiga esa Darveşxon asos solgan.

3Meʼmoriy tuzilişi

Madrasa pişiq ğiştdan, Markaziy Osiyo madrasalariga xos anʼanaviy rejada qurilgan. Boş tarzi janubga qaragan: peştoqdan kiraverişda çap tomonda masjid, öng tomonda darsxona joylaşgan, ikkalasi qöş gumbaz bilan yopilgan. Keng hovli perimetri böylab 38 ta hujra va oçiq ayvonlar bor.

Koʻkaldosh madrasasi hovlisi va hujralariMadrasa hovlisi: ayvonlar va hujralar

Boş tarzning markazida balandligi 20 metrga yaqin peştoq turadi, ikki yonida guldastalar bor. Peştoq sirkor ğişt, majolika va mozaika bilan bezatilgan; bezak hajmi jihatidan bino öz davrida Samarqand va Buxoro inşootlari bilan bellaşa olgan. Baʼzi manbalarda madrasa dastlab uç qavatli bölgani yoziladi. Bino köp marta qayta taʼmirlangani uçun bugungi körinişi dastlabkisidan sezilarli farq qiladi.

4Tanazzul va vaqf xöjaligining tiklanişi

XVIII – XIX asr örtalari

XVII–XVIII asrlarga oid madrasa hujjatlari hozirça topilmagan. Bilvosita maʼlumotlarga köra, 1720-yillarda Toşkentga junğorlar xavfi tuğilganda vaqf xöjaligi oğir ahvolga tuşgan, madrasa karvonsaroy sifatida ijaraga berilgan. Qöqon xonligi davrida ham ahvol yaxşilanmadi: Beklarbegi madrasasi qurilişi uçun Kökaldoşning yuqori qavati buzib olindi. Şaharning eng daromadli vaqf obyektlari (karvonsaroy, hammom, dökonlar) yangi madrasalarga biriktirildi.

Buriliş: Malla xon va Çorsu bozori

Madrasa iqtisodiy hayotidagi buriliş Qöqon xoni Malla xon davrida (1858–1859) yuz berdi. Rossiya imperiyasi davrida esa vaqf xöjaligi tez ösdi: 1884-yilgi tekşiruvda madrasa 7 ta dökon va 230 ta savdo joyiga egalik qilib, 570 söm daromad olgani aniqlandi. 1886-yilda Çorsu bozori qayta qurilganda mudarrislar daromaddan mahrum bölganidan şikoyat qildi; şu yili asl vaqfnoma yöqolgani sababli qozixona 13 ta uçastkadagi 297 ta savdo joyini vaqf mulki deb tan oldi.

1887–1888-yillarda vaqf mulki mustamlaka maʼmuriyati tomonidan tasdiqlandi. Statistikaga köra, şu paytda Kökaldoş şahardagi 21 ta madrasa orasida daromadi böyiça yettinçi, talabalar soni böyiça esa ikkinçi örinda turgan.

5Ilm va adabiyot maskani

Madrasada islom huquqi, arab va fors tillari grammatikasi, adabiyot, odob-axloq, şuningdek, matematika, geometriya va falakiyot fanlari öqitilgan. Adabiyotşunos N. Karimovning yozişiça, XIX asr oxiri – XX asr boşlarida Toşkent adabiy hayoti asosan Kökaldoş, Beklarbegi, Baroqxon, Abulqosim va Xöja Ahror madrasalarida keçgan.

XIX asrning 90-yillarida madrasada şoirlar, hofiz va sozandalardan iborat adabiy davra şakllangan. Şoir Zokirjon Furqat Toşkentga kelgaç, madrasa ikkinçi qavatidagi kunga qaragan hujralardan birida qariyb töqqiz oy yaşagan (kelgan yili manbalarda 1889 yoki 1890 deb beriladi; 1891-yilda Samarqandga ketgan). Muqimiy 1899-yil yozida Toşkentga kelganda bir muddat şu yerda turgan.

Madrasa bilan boğliq adabiyot vakillari

Karimbek Kamiy1865–1922şoir
Qodir qori Ramiziy1861–1943şoir
Afandixon mahzum Axtariy1870–1946şoir
Şohmurod kotib1850–1922xattot, «Tiğbandiy» taxallusi bilan şeʼr yozgan
Qosimxon töra Muztarib1858–1944şoir

Madrasada tahsil olgan ulamolar

Sayyid Mahmud Taroziy (Oltinxon töra)1896–1991Qurʼoni karimni özbek tiliga ilk bor töliq tarjima qilgan olim; avval Kökaldoşda, söng Buxoro madrasalarida öqigan
Ziyovuddinxon ibn Eşon Boboxon1908–19821920-yildan Kökaldoşda hadis va fiqh ilmlarini örgangan; keyinçalik muftiy

Eslatma. Maʼlumotnoma matnlarida Hamza Hakimzoda Niyoziy, Xislat, Mulla Qöşoq Miskin, Sidqiy Xondayliqiy va Şomiy domla ham madrasa bilan boğlanadi, biroq bu aloqa mustaqil manbalarda tasdiqlanmagan. Şu sababli ular yuqoridagi röyxatga kiritilmadi.

6Zilzilalar, qarovsizlik va taʼmir

1868 va 1886-yillardagi zilzilalarda binoning ulkan peştoği qulagan, madrasa qariyb bir asr peştoqsiz turgan. 1902–1903-yillarda xayriya mablağlari hisobiga taʼmir boşlangan, ammo tugallanmagan. 1946-yilgi zilzila ham binoga jiddiy şikast yetkazgan.

Sovet davrida bino öz vazifasidan mahrum bölib, omborxona, yotoqxona va ustaxonalar sifatida işlatilgan; ayrim naşrlarda avval ateizm muzeyi, keyin xalq çolğu asboblari ekspozitsiyasi joylaşgani qayd etiladi. 1950-yillarda xarobalarda yozgi kinoteatr işlagan. Peştoq XX asrning örtalarida, guldastalar 1970-yillarda qayta tiklangan. Madrasa 1966-yilgi Toşkent zilzilasidan omon qolgan kam sonli diniy inşootlardan biri böldi. 1985–1991-yillarda taʼmirlaşga 347,2 ming söm sarflangan.

7Mustaqillik davri: qayta tiklaniş

SSSR Vazirlar Kengaşining 1990-yil 29-dekabrdagi 4372-sonli qaroriga köra, madrasa 1991-yil 3-iyunda Örta Osiyo va Qozoğiston musulmonlari diniy idorasi tasarrufiga topşirildi. Şundan söng binoni keng kölamda taʼmirlaş boşlandi.

Koʻkaldosh madrasasi ayvonlariQayta tiklangan madrasa binosi

1996-yilgaça taʼmir asosan xalqning xayr-ehsonlari hisobiga olib borildi: işlarni Erkin Saidahmedov boşlab berdi, Naim ota Jörayev davom ettirdi. Şimoliy va janubiy peştoqlar, içki va taşqi tomonlar tiklandi. Abdurasul Xudoyberganov davrida ğarbiy qismdagi birinçi qavat yangi poydevorda qayta qurildi, şarqiy qismdagi ikkinçi qavat tiklandi, eşik-derazalar yangilandi. 1996-yildan işlar şahar hokimligi ajratgan quriliş aşyolari, musulmonlar idorasi va xayriya mablağlari hisobiga davom etdi. Loyiha muallifi va taʼmirkor usta — muhandis Mirobid Mirzoahmedov, işlarda buxorolik usta Ahror Asqarov ham katta xizmat qilgan.

1999-yilgaça muassasa «Kökaldoş madrasa masjidi» deb atalgan. 1999-yil 18-avgustda yangi nizom Adliya vazirligida röyxatdan ötdi va muassasa «Kökaldoş Toşkent islom örta maxsus bilim yurti» deb nomlandi; 1-noyabrdan rasmiy faoliyat boşlandi.

Bugun. Tarixiy madrasa binosida Qurʼoni karim va tajvid kursi davom etmoqda. Bilim yurtining 4 yillik kunduzgi taʼlimi esa Guliston köçasidagi yangi binoda taşkil etilgan.

8Xulosa

1

Madrasaning qurilişi böyiça hujjat bilan tasdiqlangan eng işonçli çegara — 1569-yil dekabr: bino şu vaqtgaça qurib bitkazilgan. Ensiklopediyalardagi 1551–1575-yillar taxminiy oraliq.

2

Vaqif va asosçi — Toşkent hokimi Darveşxon (Darviş Muhammad Bahodir sulton ibn Baroqxon). Qulbobo Kökaldoş bilan boğlovçi qaraş hujjat bilan tasdiqlanmagan.

3

Madrasa taqdiri vaqf xöjaligi bilan boğliq bölgan: XVIII asrdagi tanazzul uni karvonsaroyga aylantirdi, XIX asrda Çorsu bozori vaqfi hisobiga tiklandi, 1991-yilda esa diniy taʼlim maskani sifatida qaytarildi.

Asosiy manbalar

Arxiv va qoʻlyozmalar: Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy davlat arxivi, I-17-fond (14941, 18103, 31916, 32520, 32601, 53238-ishlar) va I-36-fond (2366, 2482, 3708-ishlar), Oʻ.A. Sultonov nashri boʻyicha. Muhammad Solihxoʻja, Tarixi jadidayi Toshkand, Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmasi, inv. № 11073.

Ilmiy adabiyotlar: Султонов У.А. К истории образования и деятельности вакфной администрации медресе Кукельдаш (XVI – начало XX в.) // Восток (Oriens), 2013, № 5. · Массон М.Е. Прошлое Ташкента // Известия АН УзССР, 1954, № 2. · Булатова В.А., Маньковская Л.Ю. Памятники зодчества Ташкента XIV–XIX вв., 1983. · Гейнс А.К. Управление Ташкентом при кокандском владычестве, 1898. · Эварницкий Д.И. Путеводитель по Средней Азии, 1893. · Остроумов Н.П. Мадрасы в Туркестанском крае, 1907. · Добросмыслов А.И. Ташкент в прошлом и настоящем, 1912. · Мукминова Р.Г., 1985. · Сухарева О.А., 1976. · Jumanazar A. Buxoro taʼlim tizimi tarixi, 2017. · Karimov N., Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati, 2013. · Makovicky E., Nexus Network Journal, 2018.

Ensiklopediyalar: «Toshkent» ensiklopediyasi (1992, 2009); «Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi», 5-jild (2003).

Elektron manbalar: Oʻzbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi (iccu.uz/en/news/188); meros.uz; Toshkent shahar hokimligi rasmiy sayti (tashkent.uz); Uzbekistan.travel; Gazeta.uz (2019); Ozodlik radiosi; Allomalar.uz; Jadid.uz; Wikipedia, Kukeldash Madrasah.

Sahifa ilmiy maqolaning qisqartirilgan variantidir; toʻliq izohli matn nashr uchun alohida tayyorlangan.

СЎНГИ МАҚОЛАЛАР

  • Mustaqillik — uluğ ne’mat

  • Kitoblar bilan muomala qiliş odoblari va ularni qölga kiritişga tarğib

  • ILM AMAL BILAN KAMOLGA YETADI

  • Ustoz va şogirdga umumiy bölgan odoblar

  • Kökaldoş madrasasida Xalqaro bağrikenglik kuniga bağışlangan “Zakovat” intellektual öyini taşkil etildi

ҚИДИРУВ ХИЗМАТИ

БЎЛИМЛАР

  • Bosh sahifa
  • Madrasa
  • Yangiliklar
  • Maqolalar
  • Taʼlim
  • Kurslar
  • Qabul
  • Boğlaniş

Тезкор ҳаволалар

  • Qabul tartibi
  • Kiriş imtihonlari 2027-2028
  • Ötiş ballari
  • Topşirganlar soni
  • Qurʼoni Karim va tajvid kursi
  • Tayyorlov kursi
  • 4 yillik öquv dasturi
  • Imtihon duolari

АЛОҚА

Тошкент 100208, Чилонзор тумани, Гулистон кўчаси, 37/1

+998 94 988 23 43

info@kukaldosh.uz

ХАРИТА

KökaldoşKökaldoş

Yandex xarita →Google xarita →

© 2018 - 2026. kukaldosh.uz | Ўзбекистон Мусулмонлари идораси "Кўкалдош" ўрта махсус ислом билим юрти.
Барча хуқуқлар химояланган. Сайтдан маълумот олинганда манба кўрсатилиши шарт.
АОКА интернет-ОАВ гувоҳномаси рақами: 1221

TOP