سمعت أبا محمد الحسن بن عثمان بن جابر يقول سمعت أبا نصر أحمد بن يعقوب بن زاذان قال:
بلغني أن أحمد بن حنبل قرأ عليه رجل: «وما قدروا الله حق قدره والأرض جميعا قبضته يوم القيامة والسموات مطويات بيمينه» قال ثم أومأ بيده فقال له أحمد: قطعها الله قطعها الله قطعها الله. ثم حرد وقام
Lalakoiy (418 h./1027 m.y. vafot etgan) “Sharhu usul eʼtiqodi Ahli sunna” asarida Imom Ahmad rohimahulloh haqida: “Men, Abu Muhammad Hasan ibn Usmondan u kishiga Abu Nasr Ahmad ibn Yaqub ibn Zozonning quyidagi gaplarni aytganini eshitdim: “Menga yetib kelgan xabarga koʻra, bir kishi Imom Ahmad ibn Hanbalga “Ular Allohni toʻgʻri taniya olmadilar! Butun Yer Qiyomat Kunida Uning qabzasi — changali(dadir). Osmonlar esa Uning qoʻliga yigʻilgandir” oyatini oʻqib berib, qoʻlini koʻrsatibdi (Bu bilan Allohning bandalarning qoʻliga oʻxshash qoʻli bor, yaʼni oyatdagi “qoʻl”dan murod tana aʼzosidir demoqchi boʻlgan). Shunda Imom Ahmad: “Alloh uning qoʻlini kessin! Alloh uning qoʻlini kessin! Alloh uning qoʻlini kessin!” debdilar va gʻazablanib oʻrnilaridan turib ketibdilar”.
Lalakoiy (418 h./1027 m.y. vafot etgan) “Sharhu usul eʼtiqodi Ahli sunna” asari 3/432.
Ushbu rivoyatni Imom Ahmaddan Ismoil Asbahoniy “Hujjat” (1/208) asarida va Qozi Abu Yaʼlo “Ibtolut taʼvilot”da (1/43) rivoyat qilishgan.
Hanafiya mazhabining ulamosi, Imom Abul-Muʼin Nasafiy (418–508 h./1027–1115 m.) oʻzlarining «Bahrul-Kalom» nomli asarlarida shunday deyiladi:
“Yad” – lugʻaviy tarjimasi “qoʻl” kalimasi koʻplab maʼnolarga ega. Ulardan biri badanning oʻng va chap tarafida joylashgan aʼzoga ishlatiladi. Alloh taolo bu ikkisidan Pokdir, sharʼiy matnlarda kelgan narsalar esa Allohning marhamati va mulki — kayfiyatsiz, oʻxshatishsiz, biron bir suratsiz va aʼzolarsiz maʼnosida kelgan. Va u azaliy sifatlardan hisoblanadi.
Alloma Nasafiy yana ushbu asarlarida: “Alloh taoloning “yadi” bor deb arabchada aytsa boʻladi, ammo forsiyda (va boshqa tillarda) aytish joiz emas. “Yad” xuddi eshitish, koʻrish, ilm, qudrat, hayot, iroda va kalom kabi Allohning kayfiyatsiz, oʻxshatishsiz azaliy sifatlaridandir. Chunki Alloh taolo aʼzosiz eshituvchi, koʻzsiz koʻruvchi, tana aʼzolarisiz biluvchidir, qalbsiz iroda qiluvchi, til va ikki labsiz mutakallimdir. Shu kabi “yad” ham Allohning kayfiyatsiz, oʻxshatishsiz va aʼzosiz azaliy sifatlaridandir. Biz “yadni” isbot qilamiz va undan nima iroda qilinishini Allohning iroda qilgan narsasiga havola qilamiz”.
Imom Shofeʼiy (150–204 h.y.) aytadilar:
علم ذلك لا يدرك بالعقل ولا الرؤية والفكر
«….Xabariy sifatlar (“yad” – toʻgʻri tarjimasi qoʻl, “Vajh” — yuz, “ayn” — koʻz va shunga oʻxshashlar) haqidagi ilmga aql, koʻrish yoki tafakkur qilish orqali yetilmaydi va biz mana shu sifatlarni isbot qilamiz va ulardan xuddi Alloh taolo: “Biron narsa U zotga oʻxshash emasdir. U eshitguvchi va koʻrib turguvchidir” deb marhamat qilib, oʻzidan tashbihni inkor qilgani kabi (maxluqotlarga) tashbihni (oʻxshatishni) inkor qilamiz».
«Fathul Boriy», 13/407; Yunus ibn Abdul Aʼlo Imom Shofeʼiydan rivoyat qildi.
✍️ Rustam domla Oxunjonov, «Koʻkaldosh» oʻrta maxsus islom taʼlim muassasasi






