1401-yilning qish kunlari. Damashq shahri Sohibqiron qoʻshinlari tomonidan qurshovga olingan, qamalning ogʻir nafasi har qadamda sezilib turardi. Shahar ichida esa oʻz davrining eng buyuk mutafakkiri, sotsiologiya fani asoschisi Ibn Xaldun bor edi. Aynan mana shu nuqtada tarixning ikki dahosi — biri qudrat, ikkinchisi ilm choʻqqisi kutilmaganda yuzma-yuz keldi.
Ibn Xaldun yetmish yoshni qoralagan boʻlishiga qaramay, shahar aholisining omonligini soʻrash maqsadida tunda Damashq qalʼasi devoridan savatga oʻtirib, arqon yordamida pastga tushadi. Bu manzara asrlarga tatigulik hayajonli lahza edi. Alloma oʻzining “At-Taʼrif” nomli asarida ushbu voqeani batafsil bayon etgan. Uning yozishicha, jahonni titratgan hukmdor uni kutilmagan ehtirom bilan kutib olgan.
Bu uchrashuv shunchaki ikki shaxsning koʻrishuvi emas, balki tarix sahnasida “Qilich” va “Qalam”ning yuksak muloqoti edi. Chodirda chiroq nuri ostida boshlangan suhbat insoniyat tafakkurining ikki qutbini birlashtirdi. Sohibqironning kutilmagan savollari va olimning teran javoblari oʻrtasidagi mazmun qamal ostidagi shahar taqdirini butkul oʻzgartirib yubordi.
Ibn Xaldun chodirga qadam qoʻyganda, uni dunyoni larzaga solgan jahongirning mahobati kutib oldi. Sohibqiron oʻz odatiga koʻra, allomani izzat-ikrom bilan qarshi olib, oʻziga yaqin joydan joy koʻrsatdi. Alloma oʻz xotiralarida Amir Temurning jismoniy holatini, xususan, oyogʻidagi jarohatiga qaramay, nigohlaridagi oʻtkirlik va zehnidagi favqulodda teranlikni hayrat bilan tasvirlaydi. Bu uchrashuv shunchaki ikki insonning koʻrishuvi emas, balki ikki xil olamning oʻzaro ehtirom asosidagi toʻqnashuvi edi.
Muloqot samimiy sovgʻalar taqdimoti bilan boshlandi. Ibn Xaldun hukmdorga Qurʼoni Karimning nafis nusxasi, chiroyli naqshli joynamoz va Misrdan keltirilgan bir qancha noyob asarlarni hadya qildi. Amir Temur bu tabarruk tuhfalarni cheksiz ehtirom bilan qabul qilib, ularni koʻziga surtdi. Bunday munosabat allomaning Amir Temur haqidagi dastlabki andishalarini tarqatib yubordi. U oʻz qarshisida faqat fotihni emas, balki ahli ilmga tavoze’ koʻrsatuvchi, maʼrifatparvar shaxsni koʻrdi. Hukmdorning ilk savollari mehmonning nasabnomasi va u tugʻilib oʻsgan Magʻrib (Shimoliy Afrika) oʻlkalari haqida boʻldi. Shu oddiy soʻrashuvdan boshlangan muloqot koʻp oʻtmay murakkab tarixiy va geografik munozaraga aylanib ketdi.
Suhbatning eng muhim nuqtasi Amir Temurning tarixiy va geografik bilimlari namoyon boʻlgan lahzalar boʻldi. Hukmdor Shimoliy Afrika, yaʼni Magʻrib oʻlkalari haqida shunday aniq va loʻnda savollar berdiki, Ibn Xaldun oʻz qarshisida ushbu hududlarni besh qoʻldek biladigan mutaxassis turgandek his qildi. Sohibqiron u yerdagi shaharlar joylashuvi, qabilalararo munosabatlar va sultonlarning nasabnomasi haqida soʻz ochganda, alloma lol qolishdan oʻzga chorasi qolmadi. U oʻzining “At-Taʼrif” asarida ushbu holatni alohida urgʻu bilan qayd etadi.
Sohibqironning Shimoliy Afrika xaritasi boʻyicha bergan mulohazalari va tuzatishlari shunchalik mukammal ediki, dunyo tan olgan olim uning zehniga tan berishga majbur boʻldi. Ibn Xaldun jahon tarixi boʻyicha ulkan asarlar muallifi boʻlsa-da, Amir Temurning oʻtmish sultonlari va turli sulolalar taqdiri haqidagi teran bilimlarini koʻrib, hayratini yashira olmadi. Allomaning: “Men uni dunyodagi eng oʻtkir zehnli hukmdor va tarixdan eng boxabar inson sifatida koʻrdim”, degan iqrori shunchaki maqtov emas, balki real voqelikning eʼtirofi edi. Ibn Xaldun oʻz asarida bu haqda shunday yozadi: “Men bu hukmdorni boshqa hukmdorlarga qaraganda bilimliroq va mantiqiy fikrlovchi inson sifatida koʻrdim. U har bir ishning sababi va natijasini chuqur tahlil qilardi”. Bu uchrashuvda Amir Temur oʻzining nafaqat mohir sarkarda, balki kuchli tahlilchi va daho mutafakkir ekanini isbotladi. Ilm va qudrat oʻrtasidagi ushbu muloqot Ibn Xaldunning Amir Temur haqidagi tasavvurlarini butkul ijobiy tomonga oʻzgartirdi.
Sohibqiron va Ibn Xaldun oʻrtasidagi 35 kun davom etgan muloqotlar shunchaki nazariy bahslar bilan cheklanib qolmadi. Uning eng muhim amaliy natijasi sifatida alloma Amir Temurning topshirigʻiga binoan “Magʻrib tasviri” nomli maxsus risolani yozib berdi. Ushbu asarda Shimoliy Afrikaning joʻgʻrofiy joylashuvi, iqlimi va siyosiy manzarasi ipidan ignasigacha bayon etilgan edi. Bu holat jahongirning har bir harbiy va siyosiy qadamini aniq maʼlumotlar hamda chuqur tahlil asosida bosishini yana bir bor tasdiqlaydi.
Bundan tashqari, ilmning qudrati insonlar hayotini saqlab qolishda ham chinakam qalqon boʻldi. Ibn Xaldun oʻzining hukmdor huzuridagi nufuzidan foydalanib, Damashq aholisidan bir guruhi, ayniqsa, olimlar va shahar amaldorlari uchun omonlik soʻradi. Sohibqiron keksa donishmandning soʻzini yerda qoldirmasdan, uning sharofati bilan koʻplab insonlarga daxlsizlik huquqini berdi.
Muloqot yakunida Amir Temur allomaga Misrga xavfsiz qaytishi uchun barcha sharoitlarni yaratib, uni qimmatbaho sovgʻalar va zaruriy mablagʻ bilan taʼminladi. Bu tarixiy uchrashuv nafaqat ilmiy almashinuv, balki qudratli hukmdorning zakovatga boʻlgan cheksiz hurmati namoyishiga aylandi. Qilich va qalam oʻrtasidagi ushbu hamjihatlik Damashq fojialari ichida maʼrifat nurini saqlab qolgan noyob hodisa boʻlib tarixda qoldi.
Sohibqiron va Ibn Xaldun muloqoti bashariyat uchun oʻchmas bir saboq boʻlib qoldi. Bu koʻrishuv bizga shuni uqtiradiki, hatto jahonni zabt etgan qudrat ham maʼrifatga ehtiyoj sezadi, teran idrok qarshisida esa hamisha tavozeʼdadir. Amir Temurning salobati oʻlkalar chegarasini ochgan boʻlsa, allomaning qalami insoniyat tafakkuri sirlarini kashf etdi. Ikki benazir dahoning hamjihatligi tarixdagi eng goʻzal maʼnaviy uygʻunlikni yuzaga keltirdi.
Bugungi yosh tolibi ilmlar uchun ushbu voqeadan chiqariladigan bosh xulosa shuki, haqiqiy ustunlik faqat jismoniy quvvatda emas, balki oʻtkir zehn va yuksak axloqda namoyon boʻladi. Amir Temur oʻz davrining eng yetuk mutafakkiri bilan tengma-teng bahslasha olgan ekan, demak, u nafaqat mohir sarkarda, balki tinimsiz izlanuvchi shaxs ham boʻlgan. Bizning maʼnaviy vorisligimiz ham ana shu oʻzaro izzat-ikrom hamda yangilikka tashnalik ustiga qurilishi lozim.
U zotning qoldirgan asl xazinasi faqat mahobatli binolar emas, balki ilmning naqadar muqaddas ekani haqidagi mana shu hayotiy haqiqatdir. Zero, maʼnaviyat bilan sugʻorilmagan kuch uzoqqa bormaydi, ammo bilim bilan boshqarilgan davlat mangu yashaydi.
Abdur Rahmon Mansur
«Koʻkaldosh» OʻMIBY Oʻquv-uslubiy boʻlim uslubchisi





