Ибн Қоййим айтади: “Одам боласининг жисми тупроқдан яралган ва руҳи эса самодан туширилган. Иккисини солиштирсак, бадан оч қолса эгасини бедор қилади ва унга нарса топиш учун хизмат қилдиради. Руҳи эса енгиллик тортиб роҳатланади ва ўзи тушган ўринга, олийликка интилади. Баданни тўйдириб, турфа хил неъматлар билан сийлаб, ухлатиб, унинг роҳати ва хизмати билан машғул бўлса, ўзи ундан яралган ерга ётиб олади. Руҳ ҳам у билан шу тубанликда маҳкум асир каби қолади. Агар руҳнинг тақдирига шу бадан билан доим бўлиш ёзилмаганида ўзининг олий оламидан узилиб қолганига худди азобланаётган киши бақирганидек, у ҳам “Дод!”, деб бақирган бўлар эди.
Бадан қанчалик енгил бўлса руҳ шунчалик енгил, олижаноб бўлади ва олийлик сари интилаверади. Бадан оғир бўлса, роҳат-фароғатга берилса, руҳ ҳам оғирлашади, олийлик сари интилмай ерда тубан бўлиб қолаверади. Баъзи инсонларни кўрамиз, жисми ерда бўлса-да, ҳиммати олийлигидан руҳи олийликда, ҳатто ўзи ухлаётганда ҳам унинг руҳи Арш атрофида айланаётган бўлади.
Баъзилар эса бу дунёда жисмини тарбия қилиш, унинг роҳат-фароғати билан машғул бўлади. Натижада унинг руҳи ерда тубанликда қолади. Агар руҳ баданни тарк этса у олий самога кўтарила оладими ёки энг тубан жой ер қаърига равона бўладими, номаълум. Олий самода кўз қувонадиган нарсалар, турфа хил неъмат ва хурсандчиликлар муҳайёдир. Аммо ер қаърида эса (ундан Аллоҳ асрасин) ғам, бахтсизлик, тор ҳаёт ва азоб бордир. Аллоҳ таоло айтади: “Ким Менинг зикримдан юз ўгирса, албатта унга торчилик ҳаёти бўлур”. (Тоҳа сураси, 124-оят). Аллоҳнинг зикри – Пайғамбар алайҳиссаломга нозил қилган Каломи-Қуръондир. Ундан юз ўгириш – уни тадаббур қилмаслик ва унга амал қилмаслик. Торчилик ҳаёти – тафсир китобларида айтилишича қабр азобидир. Ибн Масъуд, Абу Ҳурайра, Абу Саъид Худрий ва Ибн Аббослар (розияллоҳу анҳум) ҳам шундай деганлар. Бу ҳақда саҳиҳ ҳадислар келган. Бу тор ҳаёт инсонга бу дунёда нафсининг гапига кириб баданини роҳатда ва кенгчиликда яшатиб, ибодатдан юз ўгиргани эвазига берилади. Чунки инсон нафси қанчалик маишати кенг бўлса қалби шунчалик торайиб боради ва оқибатда ҳам тор ҳаёт бўлади. Нафсининг айтганини қилмай, уни тор ҳолатга қўйса, қалб кенгаяди ва оқибатда кенг ҳаётга эришади. Инсон тақвосига қараб бу дунёда озига сабр қилиб тоат ибодатда ўтса, қабрда ва охиратда чиройли ҳаёт кўради. Агар ҳавои-нафсига эргашиб бу дунёда роҳат-фароғатга берилса, қабрда ва охиратда тор ҳаётга йўлиқади. Инсон ўзи учун яхшироқ, чиройлироқ ва узоқроқ ҳаётни танлай билиши керак. Руҳининг абадий роҳати учун бадани қийналсин, аммо баданнинг ўткинчи роҳати учун руҳ азоб чекмасин. Руҳнинг роҳати ва азоби жуда катта ва абадий бўлади. Баданнинг роҳати ва азоби енгилроқ ва ўткинчи бўлади.






