عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:
«مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ»
Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Rasululloh sollallohu alayhi va sallam dedilar: “Kim Allohga va oxirat kuniga iymon keltirgan boʻlsa, yaxshi soʻz aytsin yoki sukut saqlasin” (Imom Buxoriy rivoyati, 6018; Imom Muslim rivoyati, 47).
Insonning qalbidagi fikr va tuygʻular koʻpincha uning tili orqali namoyon boʻladi. Birgina yaxshi soʻz insonning koʻnglini koʻtarishi, oʻzaro mehr-oqibatni mustahkamlashi mumkin. Aksincha, oʻylamay aytilgan bir ogʻiz soʻz qalblarni ranjitishi, insonlar oʻrtasida adovat va nizolarni keltirib chiqarishi mumkin. Shu sababli Islom dinida tilni asrash va har bir soʻzning oqibatini oʻylashga katta eʼtibor berilgan.
Hadisda Rasululloh sollallohu alayhi va sallam yaxshi soʻz aytishni Allohga va oxirat kuniga boʻlgan iymon bilan bogʻladilar. Bundan musulmonning iymoni faqat qalbidagi eʼtiqod bilan cheklanib qolmay, xulqi, muomalasi va soʻzlarida ham namoyon boʻlishi lozimligi anglashiladi.
Yaxshi soʻz faqat shirin muomala bilan cheklanmaydi. Alloh taoloni zikr qilish, bilmaydigan kishiga foydali maʼlumot berish, xatoni hikmat bilan tushuntirish, ota-onaga va ustozlarga hurmat bilan gapirish, arazlashganlarni yarashtirish, haqni odob va adolat bilan bayon qilish – bularning barchasi yaxshi soʻzdir. Demak, yaxshi soʻz insonning oʻziga ham, atrofidagilarga ham manfaat keltiradigan soʻzdir.
Imom Navaviy rahimahulloh bu hadisni sharhlab, shunday yozadi: “Inson gapirmoqchi boʻlsa, aytadigan soʻzi savob keltiradigan, yaxshiligi aniq soʻz boʻlsa, gapirsin. Agar uning yaxshilik ekani maʼlum boʻlmasa, gapirmasin”. Shu oʻrinda alloma Imom Shofeʼiy rahimahullohning bu hadis maʼnosidan olgan xulosasini ham keltiradi: “Gapirmoqchi boʻlgan kishi avval oʻylasin. Soʻzida zarar yoʻqligi aniq boʻlsa, gapirsin. Zarari borligi maʼlum boʻlsa yoki bunga shubha qilsa, tiyilsin” (Imom Navaviy. “Sharhu Sahihi Muslim”, 2-jild, 19-bet).
Demak, aytmoqchi boʻlgan gap yolgʻon, gʻiybat, chaqimchilik yoki haqorat boʻlsa, sukut saqlash afzal. Gʻazablangan paytda ham javob qaytarishga shoshilmay, biroz jim turib, vaziyatni mulohaza qilish katta xatolarning oldini oladi.
Lekin sukut har doim ham toʻgʻri yoʻl degani emas. Haqni bayon qilish, zulmning oldini olish yoki zarur maslahat berish lozim boʻlgan vaziyatlarda inson hikmat bilan gapirishi kerak. Hadis bizni har qanday holatda jim turishga emas, balki gapirishdan oldin oʻylashga oʻrgatadi.
Til orqali sodir etiladigan ayrim xatolar insonlar oʻrtasidagi munosabatlarga jiddiy zarar yetkazadi:
Gʻiybat – birodarining ortidan u yoqtirmaydigan narsani aytish.
Boʻhton – inson haqida yolgʻon ayblov tarqatish.
Chaqimchilik – odamlar oʻrtasida nizo chiqaradigan gaplarni tashish.
Masxara va haqorat – boshqalarning shaʼni va qadr-qimmatini kamsitish.
Asossiz gap tarqatish – tekshirilmagan xabarni haqiqat sifatida yoyish.
Bugungi kunda bu ofatlar ijtimoiy tarmoqlarda ham uchraydi. Yozilgan izoh, yuborilgan xabar yoki tarqatilgan ovozli yozuv ham insonning soʻzi sanaladi. Shuning uchun biror xabarni ulashishdan oldin uning rostligini, foydasini va kimgadir zarar yetkazmasligini oʻylash lozim.
Alloh taolo shunday marhamat qiladi:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا
“Ey iymon keltirganlar! Allohdan qoʻrqinglar va toʻgʻri soʻz soʻzlanglar” (Ahzob surasi, 70-oyat).
Alloh taolo yana shunday marhamat qiladi:
مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ
“U biror soʻzni talaffuz qilmas, magar uning oldida hozir-u nozir kuzatuvchi (farishta) bordir” (Qof surasi, 18-oyat).
Soʻzning naqadar ogʻir ekanini Rasululloh sollallohu alayhi va sallam Muoz ibn Jabal roziyallohu anhuga ham tushuntirganlar. U zot Muozga Islomning bir qancha amallarini bildirgach: “Senga bularning barchasining asosini aytaymi?” dedilar. Muoz: “Ha, ey Allohning Paygʻambari”, dedi. Shunda Paygʻambarimiz oʻz tillarini ushlab: “Buni tiy”, dedilar. Muoz: “Ey Allohning Paygʻambari, biz gapirgan gaplarimiz uchun ham javob beramizmi?” deb soʻradi. U zot: “Onang seni yoʻqotgur, ey Muoz! Odamlarni doʻzaxga yuzlari – yoki burunlari – bilan yiqitadigan narsa tillarining hosilidan boshqasimi?!” dedilar (Imom Termiziy rivoyati, 2616).
Bu oyat va hadislar inson aytayotgan soʻzlariga beparvo boʻlmasligi, har bir soʻzi uchun masʼul ekanini unutmasligi kerakligini eslatadi.
Kundalik hayot uchun amaliy tavsiyalar
Tilni saqlashni odatga aylantirish uchun quyidagi besh qoidaga amal qilish mumkin:
1. Gapirishdan oldin “Bu gapim rostmi?” deb oʻylang.
2. Rost boʻlsa ham, “Buni aytish foydalimi?” deb mulohaza qiling.
3. Gʻazablangan paytda javob berishga shoshilmang.
4. Birov haqida gapirganda uning shaʼni va haqqini hisobga oling.
5. Har kuni kamida bir kishiga yaxshi soʻz aytishni, foydali nasihat qilishni yoki koʻnglini koʻtarishni odat qiling.
Rasululloh sollallohu alayhi va sallamning “مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ” degan hadislari musulmonning kundalik hayoti uchun muhim axloqiy mezondir. Tilini saqlagan kishi oilada mehr-oqibatni, jamiyatda esa oʻzaro ishonchni mustahkamlaydi, oʻzini ham koʻp pushaymonliklardan asraydi.
Til kichik aʼzo boʻlsa-da, uning insonlar oʻrtasidagi munosabatlarga taʼsiri juda katta. Yaxshi soʻz qalblarni birlashtiradi, yomon soʻz esa ularni uzoqlashtiradi. Unutmaylik: gapirish – imkoniyat, yaxshi gapirish – fazilat, zararli soʻzdan tiyilish esa hikmatdir.
Alloh taolo barchamizni tilini gʻiybat, boʻhton, yolgʻon va behuda soʻzlardan saqlaydigan, doimo haq va foydali soʻz aytadigan bandalaridan qilsin.
Abdusattor Abduhafizov
“Koʻkaldosh” oʻrta maxsus islom taʼlim muassasasi talabasi




