Savdoda baʼzi holatlarda iyjobni qabul zimnan oʻz ichiga qamrab olib, bu holat savdo bitimini yuzaga kelishiga kifoya qiladi. Masalan: sotuvchi tarafidan “mana bu kiyimni yuzga sotdim” deyilsa, xaridor “uni yuz oʻnga qabul qildim”desa, savdo sotuvchi aytgan yuzga bogʻlanadi. Chunki xaridor tarafidan boʻlgan qabul yuzni qamrab olsada, yuzdan ziyodasini berish xaridorga vojib boʻlmaydi. Ammo sotuvchi majlis oʻzgarmasdan turib, xaridor aytgan ziyoda miqdorni qabul qilsa, savdo bogʻlanib xaridor oʻzi aytgan pulni berish kerak boʻladi. Bu holatda sotuvchining avvalgi aytgan iyjob oʻrnidagi gapi bekor boʻlib, xaridorning gapi iyjob sotuvchining ikkinchi gapi qabul boʻladi.
Shuningdek, xaridor “bu kiyimni yuz oʻnga sotib oldim”desa, sotuvchi undan kam miqdordagi pulni aytadigan boʻlsa, mana shu kamiga savdo bogʻlanaveradi.
Bu hukmni quyidagi holatda ham joriy qilsa boʻladi. Xaridor tarafidan sotuvchi iyjob qilgan mazkur pulning jinsidan boshqasi aytilsa ham savdo boʻlishiga kifoya qiladi. Masalan: sotuvchi “bu kiyimni senga yuz ming soʻmga sotdim” desa, xaridor “uni yuz ming va besh dollarga oldim” deydi. Mana shu holatda, besh dollar ziyodasini xaridorga berish vojib emas. Ammo shu majlisning oʻzida sotuvchi uni qabul qilsa, ziyoda miqdorni ham berishi kerak boʻladi.
Ammo iyjob qilingan mazkur pul bilan qabulda aytilgan pulning jinsini orasida tamomila farq boʻlsa, muvofiqlik boʻlmagani uchun savdo bitimi boʻlmaydi. Misol uchun sotuvchi “bu kiyimni senga bir million soʻmga sotdim” desa, xaridor “toʻqson dollarga oldim” dedi. Bu holatda toʻqson dollar, bir milliondan koʻp yoki kam boʻlsin farqi yoʻq, chunki dollar bilan soʻmning orasida farq bor, sotuvchi soʻmni xohlayapti dollarni emas. Bu esa savdodagi iyjob va qabulning orasida muvofiqlik yoʻqligini bildiradi.
Mirzaev Kamoliddin. “Fiqhul buyu” kitobidan tarjima qilindi.





