Uchinchidan: Yaxshi muomala qilish :
Ayolning eridagi huquqlaridan biri – erining unga yaxshi muomala qilishi, hurmat va mehr bilan muomala qilishi. Alloh taolo shunday degan:
“Ular bilan totuv turmush kechiringlar”[1] (Niso: 19oyat).
Paygʻambarimiz Muhammad sollallhu alayhi vasallam ham ayollar bilan yaxshi muomala qilishga koʻp bor tavsiya qilganlar. Shulardan biri:
“Ayollar haqida yaxshi muomala qilishni tavsiya qilaman. Chunki ayol qovurgʻadan yaratilgan. Qovurgʻaning eng qiyshiq joyi uning yuqorisidir. Uni toʻgʻrilayman desang – sindirishing mumkin, agar uni oʻz holicha qoldirsang – u qiyshiqligicha qoladi. Shunday ekan, ayollar bilan yaxshi munosabatda boʻlinglar.”[2] Qovurgʻa – inson koʻkrak qismidagi ikki yondagi suyaklar boʻlib, hadisdagi maqsad shuki: ayollarda biologik va tabiiy jihatdan baʼzi kamchiliklar mavjud, bu ularning ixtiyori bilan emas, yaratilishlaridandir. Erkaklar bu holatga sabr qilishi, ularni tushunishi va kamchiliklarga bardoshli boʻlishi kerak.
Bu yerda taʼkidlash joizki, kamchilik faqat ayollarga xos emas – koʻplab erkaklarda ham bu holat bor. Toʻliq kamol faqat Alloh tomonidan paygʻambar qilib tanlangan zotlardadir. Alloh ularni mukammal qilib yaratgan va goʻzal namunaga aylantirgan. Paygʻambarimiz sollallohu alayhi vasallam shunday deganlar:
“Erkaklardan koʻplari kamolga yetgan, ayollardan esa faqat Maryam binti Imron va Firʼavnning ayoli Osiyo kamolga yetgan. Ayollarning ichida Oisha (roziyallohu anho)ning fazli, goʻyoki taomlar ichida sariyd (goʻshtli shoʻrva bilan non)ning boshqa taomlarga ustunligi kabi”[3].
Bu hadisdagi maʼno – paygʻambarlik kamolini Alloh erkaklarga bergani, shuning uchun koʻpchilik ulamolar ayollar orasida paygʻambar boʻlmagan, deb hisoblashgan. Baʼzilar Maryam va Osiyo paygʻambar boʻlgan, degan boʻlsalar-da, koʻpchilik ulamolar (jumhur) fikriga koʻra, paygʻambarlik faqat erkaklarga xos fazilatdir.
Shu sababli, erning xotiniga yaxshi muomalasidan biri — uning xatolariga sabr qilishidir, baʼzida ayoldan yetadigan ozor va kamchiliklarga bardoshli boʻlishi kerak. Alloh taolo aytadi:
“Ular bilan maʼruf tarzda yashanglar. Agar ulardan koʻnglingiz sovisa, balki sizga yoqmagan bir narsada Alloh koʻp yaxshilikni qilgandir” (Niso: 19oyat).
Demak, er faqat ayolining kamchiliklariga qaramasligi, avvalo uning fazilatlarini eslab, keyin xatolarini koʻrib chiqishi kerak. Rasululloh solallohu alayhi vasallam shunday deganlar:
‘Moʼmin kishi moʼmina ayolni yomon koʻrmasin. Agar u bir xulqini yoqtirmasa, boshqa bir jihatini yoqtiradi.”[4]
Erning yaxshi muomalasi – nafaqani keng qilib berishi va unga sovgʻalar taqdim etishi hamdir. Bu ishlar ayolning eriga boʻlgan muhabbatini oshiradi, oʻrtalaridagi mehr-oqibatni mustahkamlaydi. Bu sharʼan ham tavsiya etilgan ishdir. Rasululloh solallohu alayhi vasallam aytganlar:
“Bir-biringizga sovgʻa beringlar, albatta, sovgʻa koʻngildagi gʻubor va gʻazabni yoʻqotadi.”[5]
“Koʻngildagi gʻazab” – bu qalbdagi hasad, adovat va xusumatdir. Odamlar orasida sovgʻaning taʼsiri shunday boʻlsa, er-xotin oʻrtasida u yanada kuchliroq taʼsir koʻrsatadi.
Shuningdek, yaxshi muomalaning bir qismi – ayolga mehribonlik qilish, u bilan hazillashish, oʻyin-kulgi qilish, birga vaqt oʻtkazishdir. Rasululloh solallohu alayhi vasallam oʻz xotinlariga, yaʼni moʼminlar onalariga mehribon boʻlganlar.
Hazrati Oisha (roziyallohu anho) bir nechta hadisda Rasululloh solallohu alayhi vasallamning ayollariga boʻlgan mehribon muomalalarini bayon qilganlar. Ulardan biri shunday:
Hazrati Oisha aytadi: “Men Rasulullohning orqalarida turgancha, boshi u zotning muborak yelkalariga suyanib, masjidda habashiyliklar nayza bilan oʻynayotganlarini tomosha qilardim.”
Yana bir voqeada Oisha roziyallohu anho aytadilar: “Bir kuni men Rasululloh solallohu alayhi vasallamga oʻzim tayyorlagan taom – harira (goʻshtli shoʻrva)ni olib bordim. Savda roziyallohu anhoga “Ye”, dedim. U rad etdi. Men: “Yo yaysan, yo yuzingga surtaman”, dedim. U rozi boʻlmadi, shunda men qoʻlimni hariraga tiqib, Savdaning yuziga surtib yubordim. Rasululloh solallohu alayhi vasallam kuldilar va Savdaning qoʻlini olib, “Sen ham uning yuziga sur”, dedilar. U ham shunday qildi.”
Hadis kitoblarida Rasululloh solallohu alayhi vasallamning ayollari bilan qilgan samimiy suhbatlari haqida koʻplab goʻzal rivoyatlar saqlanib qolgan. Masalan, «Sahihayn» (Imom Buxoriy va Imom Muslim) asarlarida Hazrati Oisha roziyallohu anho Rasululloh solallohu alayhi vasallamga “Ummu Zar’”ning uzoq hikoyasini aytib berganlar, undan keyin Rasululloh solallohu alayhi vasallam hazrat Oishaga shunday deganlar:
“Men sen uchun Ummu Zar’ uchun boʻlgan Abu Zarʼdekman, faqat men seni taloq qilmayman, u boʻlsa uni taloq qilgan edi.”
Yaxshi muomalalardan yana biri – agar ayol xatoga yoʻl qoʻysa, er unga nisbatan zoʻravonlik qilmasligi, uni qattiq tanqid qilmasligi kerak. Buning oʻrniga yumshoqlik va muloyimlik bilan nasihat qilishi lozim. Hazrati Oisha roziyallohu anho aytadilar:
“Rasululloh solallohu alayhi vasallam hech qachon hech narsani qoʻli bilan urmaganlar – na ayolni, na xizmatkorni – faqat Alloh yoʻlida jihod qilganlaridagina (qurol koʻtarganlar).”[6]
U zot aytganlar:
“Sizlarning eng yaxshilaringiz – oilasiga (xotiniga) nisbatan eng yaxshisidir. Men esa sizlarning oilamga eng yaxshi munosabatda boʻlganingizman”[7]
Yana aytganlar:
“Moʼminlarning eng komil iymonlirogʻi – axloqi eng chiroylisi va oilasiga eng muloyimi boʻlganidir.”[8]
Yaxshi muomalaga yana shular kiradi:
Er kishi uyga kirganida ayoliga salom berishi kerak, chunki salom muhabbat va mehrni kuchaytiruvchi omildir. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Anas ibn Molikka shunday deganlar:
“Ey oʻgʻilcham! Uyga kirganingda ahli oilangga salom ber, shunda u (salom) senga va uyingdagilarga baraka boʻladi.”
Er, agar imkoniyati boʻlsa, uy ishlarida xotiniga yordam bersa – bu ham yaxshi muomala hisoblanadi. Bu borada Rasululloh ﷺ eng yaxshi namuna boʻlganlar. Asvad ibn Yazid hazrati Oishadan soʻradilar:
“Rasululloh uyda nima bilan mashgʻul boʻlardilar?”
U kishi javob berdilar:
“Uy ishlarida ahli ayoliga yordam berardilar. Azonni eshitganlarida esa namozga chiqqanlar.”[9]
Yaxshi muomala – ayoliga ota-onasi va qarindoshlarini ziyorat qilishga ruxsat berishdir. Ayniqsa, qarindoshlar bilan aloqani uzmaslik Islomda buyurilgan. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytganlar:
“Kim rizqining kengayishini va umrining barakali boʻlishini xohlasa, qarindoshlik aloqalarini qoʻymasdan bogʻlasin.”[10]
Yaxshi muomalalardan yana biri – erning ayoliga nisbatan haddan tashqari hasad qilib, uni noxush shubhalarga solmaslikdir. Agar er doimiy ravishda xotinining harakatlariga shubha bilan qarasa, bu uning sevgisini va hurmatini yoʻqotishiga olib kelishi mumkin. Alloh taolo musulmonlarga, agar shubhalarga asos yoʻq boʻlsa, birodarlariga yomon nazar bilan qarashni taqiqlagan. Alloh taolo aytadi:
“Ey imon keltirganlar! Koʻp shubhalardan saqlaninglar, chunki baʼzi shubhalar gunohdir.[11]” (Hujurat: 12oyat)
Ibn Kasir ushbu oyatni tafsirlar ekan, shunday degan: “Alloh taolo oʻz bandalariga ishsiz, oʻrinsiz shubhalardan saqlanishni buyurmoqda. Chunki bu kabi shubhalar baʼzan ochiq gunohga aylanadi.”[12]
Agar musulmonlar oʻrtasida shubha qilish taqiqlansa, er-xotin oʻrtasida shubhalarga asos boʻlmasligi albatta zarur. Rasululloh sollalohu alayhi vasallam sahobalariga, agar ular safardan qaytgan boʻlsa, tungi vaqtda uylariga kirmaslikni va ayollarining xatolarini tekshirmaslikni buyurganlar. Hadisda: “Rasululloh sollalohu alayhi vasallam sahobalariga ayollarini tungi vaqtda nazorat qilishdan, ularni soʻroq qilishdan qaytarardilar,” deyilgan. Yana bir rivoyatda shunday deb aytganlar: “Sizlardan biri tungi vaqtda uyiga kelib, ayoliga notoʻgʻri nazar solib, uning xatolarini izlashdan saqlansin. Chunki Shayton sizlardan birining qonidan yuradi. Biz aytdik sizdachi? U zot: lekin men unga qarshi turishda Allohning oʻzi yordam beradi.”[13]
Shu bilan birga, bu er xotiniga nisbatan hasadsiz boʻlishi kerak degani emas. Erning xotiniga nisbatan hasadi albatta maʼqul va sharʼiydir. Ayol – erining sharʼiy nuqtai nazardan obroʻsi va iffatidir, shuning uchun er oʻzining iffatini himoya qilishi, uning sharafini saqlashi lozim. Agar er buni amalga oshirmasa, u “dayus” boʻladi, yaʼni ayolining iffatiga qarab turmaydigan va uni pastkashliklarga qoʻyib yuboradigan kishi. Dayus – ayolining xiyonatini koʻrib, unga aralashmaslikni oʻzida odat qilib olgan kishi. Bu xususiyatni choʻchqalar bilan taqqoslash mumkin, chunki ular eng past va iflos hayvonlardir. Allohdan asrasin!
Afsuski, dayuslik (ayolining iffatini eʼtiborsiz qoldirish) koʻplab musulmonlar orasiga kirib borgan, ayniqsa gʻarblashgan musulmonlar orasida. Ulardan biri, oʻzining xotinini, opasini yoki qizini erkaklar bilan suhbatlashayotgani, ularga kulayotganini, oʻynayotganini koʻrib, buni qabul qilib, hech qanday norozilik bildirmaydi. Aksincha, ular buni erkinlik va taraqqiyot deb tushunishadi, lekin iffat va sharafga boʻlgan hasad ularning fikrida orqada qolgan, eskirgan tushuncha hisoblanadi. Biroq, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytganlar:
“Albatta, Alloh taolo hasad qiladi. Moʼmin ham hasad qiladi. Allohning hasadi esa shundan iboratki, moʼmin Allohning harom qilgan narsasini qilmasligi kerak.[14]”
Hazrati Saʼd ibn Uboda roziyallohu anho Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga shunday dedilar:
“Ey Rasululloh! Agar men xotinimni bir erkak bilan koʻrsam, nima qilishim kerak? Uni toʻrt nafar guvoh bilan ushlab, sizga olib kelishim kerakmi?”
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam javoban aytganlar: “Ha, lekin agar sen unga shoshilayotgan boʻlsang, avvaliga qilmishiga javob berishing kerak.”
Saʼd ibn Uboda roziyallohu anho: “Yoʻq, Allohga qasamki, men uni qilich bilan javob berardim,” dedilar. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam shunda aytdilar:
“Eshitinglar, sizning sayyidingiz nima deyayotganini. U juda hasadchidir. Men esa undan ham koʻproq hasadchiman, Alloh esa mendan ham koʻproq hasadchidir.[15]”
Yaxshi muomala qilishning yana bir jihati shundaki, er oʻz xotiniga eʼtibor qaratishi, uni yotogʻida tark etmasligi yoki diniy yoki dunyoviy ishlari bilan band boʻlib, uning bilan aloqada boʻlmaslikdan saqlanishidir. Er oʻzining xotinini iffatli saqlashi va uning ehtiyojlarini qondirishi lozim. Nabiy sollallohu alayhi vasallam bu masalani ayolning erga boʻlgan haqqi deb eʼlon qilganlar.
Abdulloh ibn Amr ibn Os roziyallohu anho shunday deganlar: “Otam menga bir ayolni nikohladilar, u oliy nasabli edi va meni qaynotam – bolalarining ayolini tez-tez tekshirib, erim haqida soʻraydilar. U esa, ‘U juda yaxshi odam, lekin biz unga kelganimizdan buyon u bizga birorta kechki ovqat bermadi va bizni oʻziga yaqinlashtirmadi, der edi.”
Bu holatni koʻrganidan keyin, Abdulloh ibn Amr ibn Os roziyallohu anho, buni Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga aytishdi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam shunday deb aytganlar:
“Men seni kunlari roʻza tutib, kechalari ibodat qilishni maslahat berayotganimni bilaman, lekin bunday qilma. Roʻza tut va iftor qil, uxla va tur. Chunki, tanangning senga haqqi bor, koʻzlaringning senga haqqi bor, xotiningning senga haqqi bor, mehmoningning senga haqqi bor.[16]”
Bundan tashqari, Salmon roziyallohu anho, Abu Dardoning xonimiga tashrif buyurganlarida, u xotinini bekor qilib, bezaklarini tashlab qoʻyganini koʻrganlar. U bundan hayron boʻlib, shunday dedilar: “Sizga nima boʻldi?” Xotini esa: “Men shunchaki oʻzimni bezashni unuttim,” deb javob berdi. Sening birodaring Abu Dardoda dunyoviy ehtiyojlar yoʻq», dedi. Shunda Salmon Abu Dardoga shunday dedi:
“Sening robbingning senga haqqi bor, oʻzining senga haqqi bor, oilangning senga haqqi bor, shuning uchun har bir narsaga oʻz haqqini ber.”
Bu gapni Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga aytganlarida, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamshunday dedilar:
“Salmon haqli”.[17]
Er ayoliga maʼlum bir vaqt ichida birga boʻlishi shartmi?
Bu masalada faqihlar turlicha fikr bildirganlar. Imom Malik va Imom Ahmad shunday deyishgan: agar erda uzr boʻlmasa, har toʻrt oyda bir marta xotiniga yaqinlashishi kerak. Ular bu fikrni “muʼliy” (yaʼni erning xotiniga yaqinlik qilmasligini qasamyod qilishi) haqida Allohning “toʻrt oy” muddati belgilab qoʻyganini, shuning uchun bu holat boshqa erlar uchun ham toʻgʻri boʻladi, deb asoslaganlar.
Alloh taolo shunday buyurgan:
“Oʻz ayollariga yaqinlashmaslikka qasam ichganlarga toʻrt oy muddat beriladi. Agar (qasamdan) qaytsalar, Alloh kechiruvchidir, rahmlidir. Agar ular ajrashishga qaror qilishsa, Alloh eshituvchidir, biluvchidir.” (Baqara: 226-227oyatlar).
Bu oyatning maʼnosi shuki, agar er oʻz xotiniga jinsiy aloqada boʻlmaslikka qasam ichgan boʻlsa, unda xotini toʻrt oy kutadi. Agar shu muddat ichida er unga yaqinlasha boshlasa, bu erning qasami buzilgan boʻladi va unga kafforat (magʻfirat) talab qilinadi. Agar er xotiniga aloqada boʻlmasa va toʻrt oy muddat oʻtgan boʻlsa, bu holatda Abu Hanifa rahmatullohi alayhining fikriga koʻra, ajralish roʻy beradi. Shofiiylar esa, bu holatni qoziga koʻrsatib, er xotiniga qayta aloqada boʻlishni buyurishini yoki aks holda ajralish haqida qaror chiqarishini aytganlar.
Boshqa faqihlar esa, erning xotiniga yaqinlik boʻlishi uchun muayyan bir vaqt belgilanishini zarur deb bilmaganlar. Ular, iylo oyatidagi vaqt chegarasi faqat xotiniga zarar yetkazishni maqsad qilgan erlar uchun moʻljallanganini aytishgan. Ularning fikriga koʻra, agar er xotiniga aloqada boʻlmaslikni zararni keltirib chiqarish niyatida qilmasa, uni majburlash notoʻgʻri boʻladi. Chunki bunday ishlar faqat insonning hissiy holatiga va sogʻligʻiga bogʻliq.
[1] Shayx Abdulaziz Mansur. «Qurʼoni Karim maʼno-larining tarjima va tafsiri». Toshkent. «Toshkent islom universiteti» nashriyoti, 2012 y.
[2] Muslim ibn al-Hajjoj al-Qurayshiy «Sahihul Muslim». Dorul kutubil ilmiyya. Bayrut, Livan.
[3] Muslim ibn al-Hajjoj al-Qurayshiy «Sahihul Muslim». Dorul kutubil ilmiyya. Bayrut, Livan.
[4]Muslim ibn al-Hajjoj al-Qurayshiy «Sahihul Muslim». Dorul kutubil ilmiyya. Bayrut, Livan.
[5] Muhammad ibn Iyso at-Termiziy «Sunani Termiziy». Dorul kutubil ilmiyya. Bayrut, Livan. 1987 y.
[6] Muslim ibn al-Hajjoj al-Qurayshiy «Sahihul Muslim». Dorul kutubil ilmiyya. Bayrut, Livan.
[7] Muhammad ibn Iyso at-Termiziy «Sunani Termiziy». Dorul kutubil ilmiyya. Bayrut, Livan. 1987 y.
[8] Muhammad ibn Iyso at-Termiziy «Sunani Termiziy». Dorul kutubil ilmiyya. Bayrut, Livan. 1987 y.
[9] Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy «Sahihul Buxoriy». Bayrut. Dorul kutubil ilmiyya. 1992 y.
[10] Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy «Sahihul Buxoriy». Bayrut. Dorul kutubil ilmiyya. 1992 y.
[11] Shayx Abdulaziz Mansur. «Qurʼoni Karim maʼno-larining tarjima va tafsiri». Toshkent. «Toshkent islom universiteti» nashriyoti, 2012 y.
[12] Tafsiri Ibn Kasir.
[13] Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy «Sahihul Buxoriy». Bayrut. Dorul kutubil ilmiyya. 1992 y.
[14]Muhammad ibn Iyso at-Termiziy «Sunani Termiziy». Dorul kutubil ilmiyya. Bayrut, Livan. 1987 y.
[15] Sulaymon ibn al-Ashhas as-Sijistoniy al-Azdiy «Sunani Abu Dovud». Dorul Boz. Marva, Makka.
[16] Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy «Sahihul Buxoriy». Bayrut. Dorul kutubil ilmiyya. 1992 y.
[17] Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy «Sahihul Buxoriy». Bayrut. Dorul kutubil ilmiyya. 1992 y.
Kamoliddin MIRZAYEV
«Koʻkaldosh» OʻMIBY mudarrisi






