SIGN IN YOUR ACCOUNT TO HAVE ACCESS TO DIFFERENT FEATURES

FORGOT YOUR PASSWORD?

FORGOT YOUR DETAILS?

AAH, WAIT, I REMEMBER NOW!
KUKALDOSH.UZ
  • LOGIN

KUKALDOSH.UZ

  • Bosh sahifa
  • Madrasa
    • Madrasa tarixi
    • Rahbariyat
    • Yotoqxona
    • Axborot-resurs markazi
  • Yangiliklar
  • Maqolalar
    • Qurʼon ilmlari
    • Aqida
    • Fiqh
    • Tafsir
    • Hadis
    • Arab tili
    • Yurtimiz allomalari
    • Islom tarixi
    • Raddiyalar
    • Axloq va tarbiya
    • Bagʼrikenglik va jamiyat
    • Elektron kitoblar
  • Taʼlim
    • 4 yillik öquv dasturi
    • Ilm talab qilish odoblari
  • Kurslar
    • Qurʼoni Karim va tajvid kursi
    • Tayyorlov kursi
  • Qabul
    • Qabul tartibi
    • Kiriş imtihonlari 2027-2028
    • Ötiş ballari
    • Topşirganlar soni
    • Imtihon duolari
  • Boğlaniş
Муҳаддис алломанинг авлодларга қолдирган асарлари
04.10.2024 / Bo‘limda Maqolalar, Yurtimiz allomalari

Муҳаддис алломанинг авлодларга қолдирган асарлари

Ўз илмий-ижодий фаолияти даврида имом ат-Термизий ўндан ортиқ асарлар яратди. Унинг илмий-маънавий меросида, шубҳасиз, «Ал-Жоми’ » асари катта аҳамиятга эгадир. Бу асар «Ал-Жоми’ ас-саҳиҳ» («Ишончли тўплам»). «Ал-Жоми’ ал-кабир»  («Катта тўплам»), «Саҳиҳ ат-Термизий», «Сунан ат-Термизий» («Термизий суннатлари») номлари билан ҳам юритилади.

Муаллифнинг йирик асарларидан яна бири «Аш-шамоил ан-набавиййа» («Пайғамбарнинг алоҳида фазилатлари»)дир. Бу асар «Аш-шамоил Муҳаммадиййа», «Аш-шамоил фи шамоил ан-набий саллолоҳу алайҳи васаллам» номлари билан ҳам аталади. Ушбу асарнинг Саудия Арабистонида истиқомат қилган ватандошимиз Саид Маҳмуд Тарозий (у 1992 йили вафот этган) томонидан бажарилган ўзбекча таржимаси (араб алифбосида ва кириллицада Тошкентда бир неча бор нашр қилинган. «Китоб ат-Тарих», «Китоб ал-илал ас-сағийр ва-л-илал ал-Кабир», «Китоб уз-зуҳд» («Тақво ҳақида китоб»), «Китоб ал-асмо вал-куна» («Ровийларнинг исми ва лақаблари ҳақида китоб»), «Ал-илал фил-ҳадис» («Ҳадислардаги  иллатлар ёки оғишлар ҳақида»), «Рисола фил-хилоф вал-жадал» («Ҳадислардаги ихтилоф ва баҳслар ҳақида рисола»), «Асмо ус-саҳоба» («Пайғамбар саҳобаларининг исмлари») шулар жумласидандир.

Имом ат-Термизийнинг илмий-маънавий меросида унинг «Ал-Жоми’ ас-саҳиҳ» («Ишончли тўплам») номли асари олти саҳиҳ ҳадис тўпламларидан бири бўлиб, у юқорида қайд этилганидек «ал-Жоми’ ал-кабир». («Катта тўплам»), «Саҳиҳ ат-Термизий». «Сунан ат-Термизий» (Термизий суннатлари») каби номлар билан ҳам юритилади. Тарихчи Ибн Ҳажар ал-Асқалонийнинг ёзишича, ат-Термизий ушбу асарини 270 ҳижрий (884 мелодий) йилда, яъни қарийб олтмиш ёшларида, илм-фанда катта тажриба орттириб, имомлик даражасига эришгандан  кейин  ёзиб тугатган.

“Ал-Жоми’ ал-кабир”нинг қўлёзмалари дунёнинг бир қанча шаҳарларида мавжуд бўлиб жумладан Тошкентда, Ўзбекистон Фанлар Академияси Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик институтида ҳам унинг қўлёзмалари сақланмоқда. Муҳим манба сифатида «Ал-Жоми’ ас-саҳиҳ» бир неча марта нашр қилинган. Улардан 1283 (1867-68) йили Миртоҳда қилинган тошбосмасини, 1292 (1876-77) йили икки  жилдда Қоҳирада, шунингдек 1980 йили Байрут нашри ва сўнгги йилларда чоп этилган қатор нашрларини кўрсатиш кифоядир. Ат-Термизийнинг бу муҳим асарига  бир қатор шарҳлар ҳам ёзилган бўлиб, улардан Ибн ал-Арабий (вафоти 543 ҳижрий, 1148 мелодий йили) номи билан машҳур бўлган имом Ҳофиз Абу Бакр Муҳаммад ибн Абдулла ал-Ашбилийнинг «Оридат ал-Аҳвазий ала китоб ат-Термизий» номли 13 жузъдан (қисм)дан иборат шарҳ энг муҳим шарҳлардан ҳисобланади. Ушбу шарҳ дастлаб  1931 йилда Қоҳирада нашр қилинган.  Имом Ҳофиз Абу Али Муҳаммад Абдурраҳмон ибн  Абдураҳим ал-Муборакфурий (1866-1935) қаламига мансуб яна бир шарх ҳам «Туҳфат ул-Аҳвазий би-шарҳи ат-Термизий» деб аталади. Тўрт жузъдан иборат бўлган бу асар 1979 йилда Байрутда нашр қилинган (Ҳиндистон нашри ҳам мавжуд). Мисрлик олим ва адиб Жамолиддин Абдураҳмон ибн Абу Бакр ас-Суютийнинг (1445-1505) ат-Термизий асарига ёзган шарҳи «Қут ал-мўғтазий ала Жоми’ ат-Термизий» (ундан икки қисми нашр қилинган), деб аталган.

Булардан ташқари Муҳаммад ибн Абдуқодир Абу ат-Таййиб ал-Маданийнинг «Шарҳ Сунан ат-Термизий», Аҳмад Муҳаммад Шокирнинг «Таҳқийқ ва шарҳ Жоми’ ат-Термизий» (ўндан икки қисми 1937 йилда Мустафа ал-Бобий ал-Ҳалабий томонидан нашр қилинган). Муҳаммад Юсуф ал-Баннурийнинг «Маориф сунан» шарҳ сунан ат-Термизий (унинг биринчи қисми 1963 йилда Покистонда нашр қилинган) Сирож Аҳмад ас-Сарҳандийнинг «Шарҳ сунан ат-Термизий» номли форсча шарҳи, шунингдек Рашиб Аҳмад ал-Кануҳийнинг «Ал-кавкаб ад-дуррий ала ат-Термизий» (Ҳиндистонда чоп этилган), Муҳаммад Анваршоҳ ал-Кашмирийнинг икки жузъдан иборат «Ал-УРФ аш-шазий ала Жомиъ ат-Термизий» (бу асар ҳам Ҳиндистонда чоп этилган) ва ниҳоят  Абул-Ҳасан Муҳаммад ибн Абдулҳодий ас-Санадийнинг (у 1138 йилда вафот этган) «Ҳошия ала Сунан ат-Термизий» каби шарҳларини кўрсатиш мумкин.

Аввал эслатиб ўтганимиздек, ҳижрий учинчи аср (мелодий тўққизинчи аср) ҳадис илмининг ривожида олтин давр ҳисобланади, дастлаб бу даврда яшаб ижод қилган Имом ал-Бухорий, Имом Муслим каби алломаларнинг сермаҳсул фаолияти катта аҳамият касб этади. Пайғамбар алайҳиссалом суннатларининг мана шу даврдан бошлаб тадвини ривожланиб, бу ҳолат ҳадис илми тарақиётида катта роль ўйнайди. Чунки мана шу пайтдан бошлаб Пайғамбар алайҳиссалом ҳадиси шарифлари бирваракайига тўпланиб қолмасдан, балки улар сараланиб, тоифаларга бўлина бошлади. Улар саҳиҳ (тўғри, ишончли), ҳасан (яхши, маъқул) заиф (бўш) каби гуруҳларга бўлиниб, чуқур тадқиқ қилинган холда илмий тарзда тартибга солина бошланди.

Ўз устозлари Имом ал-Бухорий, Имом Муслим асос солган хайрли ишни Имом ат-Термизий чуқур масъулият ва катта идрок билан давом эттириб, ҳадисшуносликнинг илмий асосида ривожланишига улкан ҳисса қўшиб, мусулмон дунёсидаги энг нуфузли мухаддислардан бири даражасига кўтарилди. Абу Исо ат-Термизийнинг шоҳ асари бўлмиш «Ал-Жоми’ ас-саҳиҳ» олим машаққатли меҳнатининг маҳсули сифатида, ҳадис илмида катта аҳмиятга эга муҳим манбалардан бири  ҳисобланади. Энг аввало шуни айтиш керакки, муаллиф ўз асарини алоҳида-алоҳида бобларга бўлиб, имкони борича ҳар бир ҳадис ровийларини келтириб, ҳар бир ҳадисдан кейин унинг ишончли ёки ишончсизлик даражасини аниқлаб алоҳида кўрсатади. Олдинроқ биз асарини «Ас-Cунан» («Суннатлар») номи билан («Сунан ат-Термизий») аталишини ҳам эслатиб ўтгандек. Бу ном билан аталишига асосий сабаблардан бири-унда фиқҳ масаласига доир аҳком ҳадислар жуда кўп келтирилган. Шулар билан бир қаторда асарда панд-насиҳат, аҳлоқ-одоб, гўзал ҳулқу фазилатлар ҳусусида ҳам жуда кўп ҳадиси шарифлар келтирилганки, бу даражадаги ҳадислар ҳеч бир муаллиф асарида учратилмайди, десак муболаға бўлмаса керак.

Таркибий жиҳатдан асар қуйидаги бобларга бўлинади: таҳорат, салот, (намоз), закот, рўза, ҳаж, жаноза, никоҳ, эмизиш, талоқ, савдо-сотиқ, қозилик аҳкомлари, товон тўлаш, меъёр, сайд, қурбонлик, назр-нузур, иймон, сийратлар, жиҳод, кийим-кечак (либос), таомлар, ичимликлар, (ал-ашриба), хайр-эҳсон ва саховат, табобат, фарзлар, васиятномалар, ҳайрихоҳлик ва тақдир, хуружу фитналар, башоратлар, шаҳодатлар, зоҳидлар, жаннат сифатлари, жаҳаннам, сифатлари, илм, изн сўраш ва одоб, масалалар, Қуръон фазилатлари, қироат, тафсир, дуолар, маноқиблар (фазилатлар), иллатлар ҳақидаги боблар келтирилган.

Мана шу боблар асарда сарлавҳа тарзида бўлимларга бўлинган ҳолда тузилган бўлиб, шу бобга доир келтирилган ҳадислар ушбу бўлим мазмунини тўла-тўкис ифодалайди. Ушбу бобга доир масала бўйича муаллиф бир, кўпинча эса бир қанча ҳадисларни  келтиради, сўнг  бу масала юзасидан бошқа уламою фақиҳларнинг фикрларини ҳам батартиб келтиради. Ундан кейин ривоят қилинган ҳадиснинг саҳиҳ, ҳасан, заиф ёки ғариблиги даражасига ўз муносабатини билдиради. Шундан сўнг ҳадисни ровийлари, санадлари ва санад ўз ичига олган иллатлари хусусида ҳам илмий тарзда ўз фикрини баён қилади. Шунингдек мазкур ҳадисни бошқа йўллар билан қилинган ривоятлари, шу масала хусусида бошқа муносиб ҳадис бўлса улар ҳақида ҳам зикр этиб ўтади.

Имом ат-Термизийнинг ҳадис илмидаги жуда  катта хизматлари, унинг ҳар томонлама такомиллаштиришдаги ва келгуси авлодларга соф ҳолда етказишдаги буюк хизматларини кўп таниқли олимлар юқори  баҳолаганлар. Ҳадис имомларидан бири Абдураҳмон Ибн  Муҳаммад ал-Идрисий «ат-Термизий ҳадис илмида иқтидо қилинадиган имомлардан биридир», деб ёзса, Тақиуддин Ибн Таймия «Абу Исо ат-Термизий биринчи бўлиб ҳадисларни саҳиҳ, ҳасан, заифга тақсим қилган олимдир»,-деб гувоҳлик беради.

Ҳофиз ибн Ражаб ўзининг «Шарҳ илал ал-Жоми’» номли китобида «билгилки, имом ат-Термизий биринчилардан бўлиб ўз китобларида ҳадисни саҳиҳ, ҳасан ва ғарийбга бўлганлар»,-деб алломанинг  ҳадис илмининг бу соҳадаги хизматларини алоҳида таъкидлайди. Ат-Термизий асарининг барчага-кенг оммага фойдаси ҳақида ал-Ҳофиз Абу-л-Фазл Муҳаммад ибн Тоҳир ал-Муқаддасий (у 507-ҳижрий 1113 мелодий йилда вафот этган) «мен учун имом ат-Термизийнинг»ал-Жоми’» таснифи имом ал-Бухорий ва имом Муслим ибн ал-Ҳажжож асарларидан кўра ҳам  фойдалироқдир. Чунончи ал-Бухорий ва Муслимнинг китобларидан кўпинча фақат ўқимишли, зиёли кишиларгина фойдаланади. Аммо Абу Исо ат-Термизийнинг асаридан эса ҳарбир истаган киши бемалол фойдалана олади»,-деб ёзган эди.

Шу нарсани алоҳида қайд этиш зарурки, имом ат-Термизийнинг ушбу асарида ҳадис илмининг турли масалалари каби ровийлар масаласига ҳам  алоҳида эътибор берилган. Бу жиҳатдан бу асар муаллифнинг бошқа асарларидан тубдан ажралиб туради ва бу хол катта илмий ва амалий аҳамиятга моликдир.

Ёшлар билан ишлаш, маънавият ва маърифат бўлими бошлиғи А.Ғаниев

What you can read next

Faxrlandik
Faxrlandik
Диний экстримистик оқимлар залолат ботқоғидир
Диний экстримистик оқимлар залолат ботқоғидир
Қуръони карим ва уни ўрганиш фазилатлар
Гўзал қуръоний ечим

СЎНГИ МАҚОЛАЛАР

  • Mustaqillik — uluğ ne’mat

  • Kitoblar bilan muomala qiliş odoblari va ularni qölga kiritişga tarğib

  • ILM AMAL BILAN KAMOLGA YETADI

  • Ustoz va şogirdga umumiy bölgan odoblar

  • Kökaldoş madrasasida Xalqaro bağrikenglik kuniga bağışlangan “Zakovat” intellektual öyini taşkil etildi

ҚИДИРУВ ХИЗМАТИ

БЎЛИМЛАР

  • Bosh sahifa
  • Madrasa
  • Yangiliklar
  • Maqolalar
  • Taʼlim
  • Kurslar
  • Qabul
  • Boğlaniş

Тезкор ҳаволалар

  • Qabul tartibi
  • Kiriş imtihonlari 2027-2028
  • Ötiş ballari
  • Topşirganlar soni
  • Qurʼoni Karim va tajvid kursi
  • Tayyorlov kursi
  • 4 yillik öquv dasturi
  • Imtihon duolari

АЛОҚА

Тошкент 100208, Чилонзор тумани, Гулистон кўчаси, 37/1

+998 94 988 23 43

info@kukaldosh.uz

ХАРИТА

KökaldoşKökaldoş

Yandex xarita →Google xarita →

© 2018 - 2026. kukaldosh.uz | Ўзбекистон Мусулмонлари идораси "Кўкалдош" ўрта махсус ислом билим юрти.
Барча хуқуқлар химояланган. Сайтдан маълумот олинганда манба кўрсатилиши шарт.
АОКА интернет-ОАВ гувоҳномаси рақами: 1221

TOP